brexit

Het uur van de Europeanen

2020 was misschien het keerpunt voor de EU: het zal kleiner, maar ook sterker uit dit Corona- en Brexit-jaar komen. Nu moet het democratischer worden.

Wat heeft dit gekke jaar met Europa gedaan ? Als je tot de kern van de ontwikkelingen van de afgelopen maanden wilt komen, dan zou dat zo zijn: de EU is kleiner en sterker uit deze crisis gekomen.

Met het akkoord over een handelsovereenkomst met de Britten is de Brexit eindelijk voltooid en is elke hoop op herziening vergeefs. Op 1 januari heeft het VK de EU verlaten. De Unie verliest daarmee een van haar economisch sterkste en meest betrokken lidstaten op het gebied van buitenlands beleid. Dit is en blijft een zware nederlaag voor de alliantie, ook al werd die grotendeels door de Britten zelf veroorzaakt.

Innerlijke integratie push

Deze nederlaag is echter de keerzijde van een opmerkelijke interne integratiedrang die nog steeds niet voldoende wordt begrepen in termen van het belang ervan. Het akkoord over een wederopbouwfonds dat wordt gefinancierd met gezamenlijke schulden, het stellen van relatief ambitieuze klimaatdoelstellingen, de voltooiing van de bankenunie en de implementatie van een mechanisme om de rechtsstaat te beschermen, zullen de Europese politiek fundamenteel veranderen.

Er zijn altijd twee benaderingen geweest om de relatie van de EU met haar lidstaten te beschrijven. De Unie kan worden gezien als een arena waarin grotendeels soevereine naties hun zaken regelen. Een voorbeeld van deze minimalistische opvatting is het Verdrag van Maastricht, dat het financiële beleid van de monetaire unie min of meer overlaat aan de lidstaten (met de bekende problemen). De Europese instellingen kunnen ook worden opgevat als een bron van politieke macht die de actieradius van de lidstaten beperkt – om het mooier te zeggen: die de nationale soevereiniteit vervangt door Europese soevereiniteit.

De historische betekenis van dit jaar is dat Europa met de maatregelen die het heeft besloten voor de tweede variant heeft gekozen. Tegen de achtergrond van de nogal aarzelende aanpak van Duitsland tijdens de eurocrisis, is het opmerkelijk dat dit gebeurde tijdens het Duitse voorzitterschap van de Raad, dat achteraf gezien ooit een keerpunt zou kunnen blijken te zijn voor de verdere ontwikkeling van de EU.

Uitzonderingen worden de regel

Zeker: lenen voor het herstelfonds is beperkt tot deze crisis. En het valt nog te bezien of de betrokken lidstaten bij schending van de rechtsstaat ook daadwerkelijk zullen worden gekort. Maar zo is het altijd geweest in de geschiedenis van de EU: wat ooit als een uitzondering werd beschouwd, zal uiteindelijk de regel worden.
De distributie van het vaccin is een voorbeeld van de nieuwe rol van Europa. Ondanks alle terechte kritiek op de vertragingen bij de goedkeuring: uiteindelijk geeft de gekozen aanpak vooral dit signaal af: dat vaccinatie in alle lidstaten van de EU op hetzelfde moment moet starten – ongeacht of ze arm of rijk zijn, noord of zuid. Met het vertrek van de Britten, die zich van oudsher bijzonder bekommerd hebben om hun nationale soevereiniteit, zullen deze centralisatietendensen toenemen.

De interne markt als drukmiddel

De EU zal onafhankelijker en invloedrijker worden – zowel intern als extern. Toegang tot de Europese interne markt met zijn meer dan 500 miljoen vermogende consumenten die in internationale vergelijking bereid zijn geld uit te geven, is een effectief middel om druk uit te oefenen bij onderhandelingen over consumentenrechten of milieunormen. Aangenomen mag worden dat het in de toekomst meer gebruikt zal worden, bijvoorbeeld om klimaatdoelen wereldwijd te realiseren.

Maar vroeg of laat roept deze toename van de macht de vraag op naar de legitimerende basis van Europese besluiten. Hoe politieker de EU wordt, hoe meer zij wordt geconfronteerd met – gerechtvaardigde – eisen voor meer directe democratische controle. Want hoewel het Europees Parlement de afgelopen jaren is versterkt, zijn Europese besluiten tot dusverre voornamelijk indirect geweest, namelijk gelegitimeerd door de goedkeuring van de gekozen staatshoofden en regeringsleiders of hun vertegenwoordigers. Dat is niet genoeg.

ECB onder druk om zichzelf te rechtvaardigen

De machtigste Europese instelling voelt nu al deze dialectiek van de uitbreiding van politieke macht. Ook tijdens deze crisis moest de Europese Centrale Bank tot het uiterste van haar mandaat gaan om te voorkomen dat de economie instortte. Naarmate het interventieniveau toeneemt, neemt ook de druk om zichzelf te rechtvaardigen toe – overigens niet alleen in Duitsland.

De politicoloog Fritz Scharpf maakt onderscheid tussen twee legitimiteitsconcepten: Een bron van legitimiteit is dus het voordeel van de genomen maatregelen voor de burger (output legitimiteit). Een andere is de mogelijkheid om inspraak te hebben in de besluitvorming (input legitimiteit). De EU heeft dit jaar een grote stap voorwaarts gemaakt op het gebied van output. Nu zou de input aan de beurt zijn.

Reacties

Reacties

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.