Dictatuur: Het gaat niet de goede kant op met de corruptie in Spanje

spanje

Spanje is het meest corrupte land van de hele Europese Unie en dan gaat het vooral over de 120 miljard euro die uit de Europese Unie komen en die verdwijnen of die er nooit terugkeren. Sommigen zullen zeggen dat de EU zelf zijn zaakjes niet op orde heeft en waar de ambtenaren en politieke verantwoordelijken enkel bezig zijn met zichzelf te verrijken. Dit is allemaal mogelijk maar volgens anderen, die de Commissie gunstiger gezind zijn, zijn er belastende aanwijzingen dat de Spaanse politieke wereld hiervoor verantwoordelijk is.

De gezaghebbende Berlijnse groep, Transparency International (TI), zegt dat Spanje een probleem heeft en dat de toestand zelfs nog verslechterd. Alhoewel het land nog niet dieprood, zoals Somalië en Rusland, op de corruptiekaart van TI staat aangemerkt, is de Spaanse kleur toch diep oranje. De rest van West Europa, met uitzondering van Italië, staat geel.

PP: geen algemene corruptie

Twee jaar geleden vertelde premier Mariano Rajoy het land dat er “niets is zoals algemene corruptie in Spanje”. Vanaf dat moment is zijn regering en het land in het algemeen geschokt door een golf van corruptieschandalen die zelfs de wenkbrauwen laten fronsen van de meest doorwinterde Spanje kenners. Volgens de oppositiepartijen is er wel degelijk sprake van algemene corruptie binnen de conservatieve politiek en bij veel politici van de PP, iets wat Rajoy ondanks alle schandalen nog steeds niet wil erkennen en ook geen verantwoordelijkheid voor neemt. Rajoy zal echter binnenkort zelf voor de rechter plaats moeten nemen als getuige in de Gürtel zaak.

Voorbeelden

Belangrijkste onderzoeken

Malaya
Illegaal onroerend goed in Marbella.
2.600 miljoen euro.

Bijscholing
Oplichting met subsidies voor bijscholingen.
1.800 miljoen euro.

Pujol
Zwart geld van de ex-president van de Catalaanse regioregering Jordi Pujol en zijn familie.
1.800 miljoen euro.

Ere
1.217 miljoen euro aan subsidies voor ontslagregelingen. Socialistische politici verdacht.
Fraudebedrag nog onbekend.

Gürtel
Fraude met overheidsgeld en partijfinanciering door een netwerk rond de Partido Popular.
200 miljoen euro.

Bárcenas
Zwarte boekhouding door de ex-penningmeester Luis Bárcenas van de Partido Popular.
50 miljoen euro.

Noos
Fake-opdrachten van de overheid aan Iñaki Uradangarin, echtgenoot van prinses Cristina.
16 miljoen euro.

(Bedragen zijn schattingen)

Er was de leider van de Partido Popular die gefilmd werd toen hij bundels cash geld telde nadat hij het geld ontvangen had in ruil voor bouwcontracten. Er was de top bankier die 15 miljoen euro bedrijfsgelden verspild had aan bedenkelijke zaken. Er was het plan voor de terugvloei van geld in het zwart dat bedacht werd door een politicus die zichzelf, als eerbetoon, de bijnaam Don Vito uit de The Godfather had gegeven. Er is het fantastisch verhaal van Carlos Fabra, die weigert om zonder zonnebril gezien te worden (overigens vanwege een ongeval toen hij jong was), die openbare gelden spendeerde aan een standbeeld van zichzelf. Hij vertelde dat hij viermaal de lotto had gewonnen nadat hij ondervraagd werd over het witwassen van gelden. Deze man werd ooit door eerste minister Rajoy omschreven als een modelburger.

Non-stop

Onlangs is er het grootste corruptieschandaal uit de geschiedenis, de Gürtel zaak, voor de rechtbank gekomen. Deze zaak kan ook nog het tipje van de ijsberg zijn. Afgelopen maand is er weer een corruptiezaak bijgekomen met de perikelen rondom de ex regionale premier van de Comunidad de Madrid en zo zijn er nog wel meer op te noemen. Er gaat bijna geen week voorbij zonder een corruptiezaak die in de pers uitlekt. Alle sectoren zoals voetbal, banken, bouw, campagne financiering, water, elektriciteit zijn hierbij betrokken. Het is moeilijk een sector van het Spaanse openbare leven op te noemen zonder dat het geplaagd gaat onder corruptie.

Zangeres Isabel Pantoja.

Als uitzonderlijk zangtalent als kind stal Pantoja de harten van de natie en verkocht zij daarna miljoenen albums, zij bracht de flamenco terug naar het grote publiek. Pantoja was van Andalusische zigeuner afkomst en zij huwde met de meest beroemde stierenvechter van zijn tijd, Francisco Rivera. Na zijn dood in de ring werd zij de “Weduwe van Spanje”. Maar het meest stereotype Spaanse deel van haar leven was haar betrokkenheid in de Malaya zaak. Hierin gingen miljarden om van witwassende politici, zakenmensen en advocaten waarvoor zij ook naar de gevangenis moest.

Zorgen

De Spaanse bevolking maakt zich dus terecht zorgen om deze corruptie gevallen, 37,3% van de Spanjaarden zegt in een onderzoek dat dit het grootste probleem voor het land is. En toch werd de partij die tegenwoordig de meeste corruptie schandalen heeft, de Partido Popular (PP), bij de laatste verkiezingen weer als grootste gekozen en leiden op dit moment het land. Zouden er nu verkiezingen zijn dan geven onderzoeken aan dat de PP weer de grootste partij zou worden. Zorgen maakt men zich maar blijkbaar zijn de belangen van veel Spanjaarden op de een of andere manier belangrijker of hebben de Spanjaarden oogkleppen op.

Spaanse ‘superrechter’ strijdt tegen corruptie

Hyperactieve bestrijder van terreur en corruptie

Al vanaf de jaren tachtig maakte Baltasar Garzón naam als de hyperactieve bestrijder van de georganiseerde misdaad, corruptie en terreur. Garzón was de motor achter baanbrekende acties tegen de Baskische terreurbeweging ETA, de strijd tegen de grote Spaanse narco-bendes en de misdaden gepleegd onder de vroegere Franco-dictatuur. Internationaal verwierf hij faam door de voormalige Chileense dictator Pinochet in Londen te laten arresteren.

Nieuwe generatie wil einde aan erfenis dictatuur

Mede dankzij rechter Baltasar Garzón maakt Spanje serieus werk van corruptie. Er lopen 150 zaken. Garzón, die is geschorst, praat gedreven over de erfenis van de dictatuur.

Weinigen hebben zo veel bijgedragen aan de strijd tegen corruptie in Spanje als Baltasar Garzón (59), maar nu de ene na de andere verdachte wordt voorgeleid, moet hij toekijken vanaf de zijlijn. Spanjes ‘superrechter’ bij de Nationale Rechtbank nummer 5 in Madrid is geschorst.

‘Invloed politieke partijen Spanje op rechters is groot’

De aanpak van de omvangrijke corruptie in Spanje wordt ernstig gehinderd doordat politieke partijen de rechterlijke macht beïnvloeden. Dit zegt de geschorste Spaanse ‘superrechter’ Baltasar Garzón in een interview. Politici zijn niet bereid macht in te leveren bij rechterlijke benoemingen. ‘Er is geen sprake van politieke wil om corruptie aan te pakken als je eigen positie op het spel staat.’

In Spanje is er geen onafhankelijke rechterlijke macht

Baltasar Garzón

We ontmoeten Baltasar Garzón in een restaurant in Sevilla, de stad waar hij opgroeide en waar zijn moeder woont. De vroegere rechter heeft zijn witte kuif als vanouds strak naar achter gekamd, het afgetrainde lichaam van weleer kent iets van een buikje. Maar hij praat gedreven over de erfenis van straffeloosheid in Spanje en de cultuur van corruptie. En over hoe hij werd uitgeschakeld toen hij de regerende partij van premier Rajoy te dicht op haar huid kwam.

Want dat is volgens hem wat er gebeurd is. ‘Deze regering heeft de lopende onderzoeken alleen maar proberen tegen te houden door zich van lastige rechters te ontdoen’, zegt hij. En bij hem zijn ze erin geslaagd. Maar wat niet is gelukt: het stoppen van de corruptiezaken.

Weinigen hebben zo veel bijgedragen aan de strijd tegen corruptie in Spanje als Baltasar Garzón (59), maar nu de ene na de andere verdachte wordt voorgeleid, moet hij toekijken vanaf de zijlijn. Spanjes ‘superrechter’ bij de Nationale Rechtbank nummer 5 in Madrid is geschorst.

De Spaanse regering krijgt de rekening gepresenteerd van decennia aan vriendendiensten en cliëntelisme, aldus Garzón

Het is een klein wonder, want in Spanje hebben velen er belang bij om de beerput gesloten te houden. En daarbij laat de rechterlijke macht zich regelmatig willig voor het karretje spannen. ‘Er is geen sprake van politieke wil om corruptie aan te pakken als je eigen positie op het spel staat’, sombert Garzón. ‘Daarbij komt dat het hele systeem van benoemingen op hoge posten bij de rechterlijke macht een direct gevolg is van de politieke belangen. Als Pietje de regeerder in het verdachtenbankje terecht dreigt te komen en drie van de vijf rechters hebben nog een rekening bij hem open staan dan heb je een probleem.’

Zijn conclusie: ‘Er is geen onafhankelijke rechterlijke macht.’

Er lopen inmiddels zo’n 150 corruptiezaken met rond de tweeduizend verdachten

Geschorst

Hoofdrolspelers in de Spaanse corruptie

Jordi Pujol (84), vele jaren de regiopresident van Catalonië en met zijn familie verdacht van het wegsluizen van een omvangrijk zwart vermogen. Er ging volgens het dagblad El Mundo ruim een half miljard euro het land uit.

Luis Bárcenas (57) wordt als ex-penningmeester van regeringspartij PP verdacht van het ontvangen van tientallen miljoenen zwart geld. Aan de partijtop, inclusief premier Rajoy, zou volgens hem maandelijks duizenden euro’s zwart zijn uitbetaald.

Iñaki Urdangarin (47), de zwager van koning Filips IV, wordt verdacht van fraude met miljoenen aan overheidsgelden, hem toegeschoven door een oud-minister van de Partido Popular, Jaume Matas.

Mede dankzij Garzón begon Spanje ernst te maken met de talloze corruptiezaken die zich diep ingevreten hebben in het politieke bestuur, de overheid, het bedrijfsleven, het koningshuis en vrijwel alle instituten van de samenleving. Er lopen inmiddels zo’n 150 corruptiezaken met rond de tweeduizend verdachten.

2015 dreigt het jaar van de afrekening te worden voor de conservatieve regering van premier Rajoy. Met lokale verkiezingen in mei en de landelijke in december of begin volgend jaar dreigt de regeringspartij – betrokken bij de grootste corruptiezaken – op een grote nederlaag af te stevenen. De nieuwe protestpartij Podemos heeft met corruptie als een van haar hoofdthema’s gezorgd voor een politieke aardverschuiving.

Intussen is Baltasar Garzón als rechter zelf veroordeeld op een manier die niet zou misstaan in de plot van een politieke thriller. In mei 2010 werd Spanjes ‘superrechter’ geschorst, gevolgd door het besluit om hem gedurende elf jaar uit de rechtbank te verbannen.

Die veroordeling vond plaats omdat Garzón volgens zijn collega-rechters op een illegale manier gesprekken had laten afluisteren tussen verdachten en hun advocaten. Mensenrechtenorganisaties en internationale commentaren veroordeelden zijn straf als ‘een politieke beslissing’. Het afluisteren vond immers plaats in de zogeheten ‘Gürtel-zaak’, waarbij Garzón het onderzoek leidde.

Gürtel groeide uit tot de moeder aller corruptiezaken rond de leiding van de regerende Partido Popular onder de voormalige premier José María Aznar en zijn opvolger Mariano Rajoy.

U moet dan toch een tevreden man zijn nu de Gürtel-zaak in de rechtbank komt.

‘Die zaak staat stevig op de rails! Vanaf het begin. En ondanks alles wat er met mij gebeurd is, blijft dat zo. Ze hebben mij kapot willen maken, daar bestaat geen enkele twijfel over. Maar in tegenstelling tot wat met veel vergelijkbare zaken is gebeurd, is de formele procesgang intact gebleven. De regering heeft zich op de zaak verkeken. In het begin zei de premier ‘Kop op Luis, maak je geen zorgen’ (Rajoy in een sms aan zijn verdachte penningmeester) en het eindigde met ‘We weten niets van deze man’.’

Premier Rajoy liet op televisie kribbig weten nooit ook maar iets te hebben afgeweten van de zwarte partijkas, maar zijn partij krijgt het zwaar te verduren. De Partido Popular kende vijftien jaar lang een zwarte boekhouding, concludeert het onderzoek. En de minister van gezondheidszorg moest al opstappen wegens haar betrokkenheid in de in de Gürtel-zaak.

Vorige maand werd een recordstraf van 125 jaar en 15,5 miljoen euro geëist tegen hoofdverdachte Francisco Correa. Luis Bárcenas, de voormalige penningmeester van de regeringspartij en tot voor kort goede vriend en naaste medewerker van de premier, hoorde een straf van 42 jaar en 52 miljoen euro tegen zich eisen.

Het lijkt erop dat de jonge rechter Pablo Ruz die de Gürtel-zaak van u overnam op zijn beurt binnenkort zal worden vervangen. Dat zou opnieuw ernstige vertraging veroorzaken.

Alles lijkt er op gericht om de zaak-Gürtel niet tijdens het verkiezingsjaar in de rechtbank te laten komen

Baltasar Garzón

‘Toen hij werd benoemd, dachten ze van Pablo Ruz dat hij een gedwee, volgzaam type was. Conservatief bovendien. Maar hij bleek een professionele rechter te zijn die zijn werk goed deed, ongeacht zijn politieke opvattingen. Vanaf dat moment was hij natuurlijk verdacht en kreeg hij te maken met allerlei verborgen tegenwerkingen. Het middel om hem nu onder druk te zetten is de tijd. Dit voorjaar zit zijn termijn erop, dan wordt hij vervangen door een andere rechter en mag hij hooguit als hulprechter optreden. Dat werkt natuurlijk niet. Het zaakje ruikt niet fris.
Alles lijkt er op gericht om de zaak-Gürtel niet tijdens het verkiezingsjaar in de rechtbank te laten komen.’

En uw eigen verbanning uit de rechterlijke macht. U wilt geen pardon vragen, waarom niet?

Ik ben onschuldig. Het recht is hier gemanipuleerd.

Baltasar Garzón

‘Omdat ik onschuldig ben. Het recht is hier gemanipuleerd. Het hooggerechtshof noch de nationale rechtbank heeft kunnen waarmaken dat er sprake was van een overtreding bij het afluisteren. Als er in zo’n zaak aanwijzingen zijn dat in een gesprek tussen een klant en zijn advocaat data worden uitgewisseld die leiden tot voortzetting van het delict van het witwassen van geld – zoals hier gebleken is – dan is het toegestaan. Ik hoef me nergens schuldig over te voelen. Ik hoop gelijk te krijgen in het beroep bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.’

Eerder deed Garzón zelf een poging tot een politieke loopbaan. In 1993 werd hij door de toenmalige premier Felipe González als onafhankelijke kandidaat op de lijst voor de socialisten gezet. Hij werd staatssecretaris en leidde het nationale plan tegen drugs, maar vertrok al binnen een jaar met stampij uit het kabinet. Kwade tongen beweerden dat hij zich gepasseerd voelde voor een ministerpost. Garzón waarschuwde nadrukkelijk voor de corruptie die volgens hem het politieke systeem in Spanje ernstig bedreigde. Hij voelde zich misbruikt door de socialisten, die weigerden een parlementair onderzoek te starten naar illegale partijfinanciering.

Als elders in Europa een politicus wordt betrapt of er is alleen al een vermoeden, dan zijn er onmiddellijk politieke consequenties. In Spanje is dat niet het geval.
Als je medeburgers wegkomen met veertig jaar aan misdaden tijdens de dictatuur, wat zou jij je dan nog druk maken om corruptie?

Baltasar Garzón

‘Nee, dat klopt. Maar jullie hebben dan ook niet bijna veertig jaar dictatuur gehad. Na de dood van Franco was er een algemene amnestiewet. De slachtoffers van de dictatuur stonden met lege handen. Franco overleed, maar met franquismo werd niet afgerekend. Dat veroorzaakte een cultuur van straffeloosheid in Spanje die door de rechtse en de linkse regeringen in stand werd gehouden en waar we nog steeds mee worstelen.

‘In de transitie naar democratie kwam er geen zuivering van de politieke machthebbers tijdens de dictatuur, niet in de economische macht noch in de rechterlijke macht. Het leger werd pas gezuiverd na de mislukte staatsgreep van 1981. Geen van de rechters die hun eed hadden gezworen op de principes van de dictatuur werd gedwongen zich opnieuw te laten beëdigen onder de nieuwe grondwet.

‘Niemand had het over de corruptie. Als je medeburgers wegkomen met veertig jaar aan misdaden tijdens de dictatuur, wat zou jij je dan nog druk maken om corruptie? Het gevoel was: alles is toegestaan. En het was zo slecht nog niet als je corrupt was. Je was hooguit stom als je je liet betrappen. Pas de laatste jaren begint er een kentering in te komen met een algemeen bewustzijn dat dit niet zo kan doorgaan.’

Het lijkt erop dat een nieuwe generatie Spanjaarden haar buik vol heeft van de corruptie.
Na drie jaar regeren komt de minister-president plotseling met negentig maatregelen tegen corruptie. Het is weinig geloofwaardig

Baltasar Garzón

‘Spanjaarden kunnen veel verdragen, ze zijn stoïcijns op hun manier. Maar als de bom barst, is het ook goed mis. Een groot deel van het electoraat pikt het niet langer. Er is een nieuwe generatie gekomen van jongeren die er duidelijk anders over denken. De corruptie staat bovenaan op de lijst van problemen van de gewone Spanjaard. De crisis speelt mee natuurlijk. Bankbestuurders blijken met ‘zwarte creditkaarten’ bij de Caja Madrid hun zakken te hebben gevuld, terwijl duizenden kleine beleggers in die bank gedupeerd zijn door hun wanbestuur en oplichterij. De sociale netwerken en nieuwe communicatiemiddelen hebben er ook aan bijgedragen. En er zijn voorbeeldige acties van rechters en officieren van justitie die optreden. Alles draagt eraan bij dat het politieke model dat we van de transitie hebben geërfd niet langer overtuigt.’

Premier Rajoy verdedigt zich met de speciale wet die de regering heeft aangenomen in de strijd tegen corruptie.

‘De regering is als een bokser die groggy in de hoek van de ring gedreven is en zich uit een gevoel van professionaliteit blijft verdedigen. Politici uit de regeringspartij staan centraal in het Gürtel-onderzoek. En dan willen ze nu een lesje gaan geven in morele regels.

‘Na drie jaar regeren komt de minister-president plotseling met negentig maatregelen tegen corruptie. Het is weinig geloofwaardig. Er is een diepe twijfel over de ethiek van de politieke praktijk. Wie iets meer pakt of iets minder, of je tegen de lamp loopt of niet: het hangt er helemaal vanaf wie aan de macht is en de publieke diensten beheert.’

Het lijkt erop dat de nieuwe politieke partij Podemos net als in Griekenland Syriza een radicaal eind maakt aan de traditionele partijverdeling in Spanje. Corruptie is een van de thema’s. Ben u betrokken bij Podemos?

‘Nee, ik heb andere prioriteiten. Ik ben mijn advocatenpraktijk aan het opzetten (SA Garzón is een van de verdedigers van Julian Assange), ik ben voorzitter van de internationale stichting die zich inzet voor mensenrechten en internationale justitie, met zaken in Spanje, Argentinië, Mexico en Colombia. En ik ben een boek aan het schrijven over de geschiedenis van corruptie in Spanje. Ik heb daar materiaal genoeg voor.’

De beschamende ‘eer’ van Spanje als meest corrupte EU-land

Spanje is de afgelopen acht jaar veel in opspraak geweest door de economische crisis, waar het land enorm onder geleden heeft. Een van de gevolgen hiervan is het wantrouwen van de bevolking in de politieke klasse, met name aangewakkerd door de vele corruptieschandalen, die dagelijks in het nieuws verschijnen. De overvloed van de gevallen van corruptie en de straffeloosheid waarmee deze gepaard gaan, heeft onlangs bijgedragen aan een nieuwe classificatie van de Europese Unie voor Spanje, die de eer als titelhouder van het meest corrupte land binnen de EU mag dragen. Mijn vraag is: alleen in de Europese Unie?

In deze kritieke dagen voor de toekomst van Spanje (vergeet niet dat het land na twee mislukte verkiezingen nog steeds geen regering heeft gevormd), vinden twee parallel lopende rechtszaken plaats van grootschalige corruptie, die beide een grote impact hebben gehad op de Spaanse samenleving: de zaak-Gürtel en de geheime creditcards, ofwel de “Blacks”.

De zaak-Gürtel

De zaak-Gürtel is een corruptieschandaal in Spanje waarbij tussen 2001 en 2009 op grote schaal malversaties werden gepleegd. Het justitiële onderzoek naar de zaak is anno 2016 nog niet afgerond, en onlangs zijn er weer nieuwe gegevens naar boven gekomen. De rechtszaak omvat meer dan dertig zakenlieden en politici, het overgrote deel afkomstig van Partido Popular (PP), een partij die op dit moment de grootste kans maakt om in de nieuwe regering te komen. In de zaak-Gürtel creëerde politici en zakenmensen een netwerk van bedrijven en transacties dat werd gebruikt om publiek geld wit te wassen, dat in hun handen was voor de uitbesteding van openbare opdrachten aan hun “partners” in de regering. De publieke gelden werden echter nooit gebruikt voor dergelijke doeleinden, maar kwamen terecht op bankrekeningen die zij in Zwitserland, Andorra, Panama of de Kaaimaneilanden hadden geopend.

Het schandaal is zo omvangrijk dat justitie heeft besloten de zaak op te splitsen in verschillende deelprocessen, waarbij in de eerste fase, die vandaag start, de periode 1999-2005 zal worden behandeld. Dat is de tijd waarin het corruptienetwerk volgens de Spaanse justitie werd opgebouwd rond de PP in Madrid. Later werd het netwerk uitgebreid naar andere regio’s. Alleen al in de eerste fase van de zaak gaat het om fraude met zeker 120 miljoen euro aan overheidsgeld. Vandaag zullen ook nieuwe getuigen worden gehoord in de zaak.

“Luís el cabrón”: Luis de schurk

Een van de hoofdpersonen in de zaak-Gürtel is Spaans politicus Luis Barcena, die tot 2009 penningmeester was op benoeming van Mariano Rajoy (premier van Spanje, hoofd van PP). In datzelfde jaar werd hij in verband gebracht en aangeklaagd in verband met de zaak-Gürtel. In 2010 werd het bewijsmateriaal in de zaak-Gürtel vrijgegeven, waaruit bleek dat Bárcenas, tezamen met andere belangrijke leden van de PP, verdacht werd van illegale financiering van de partijkas. In 2011 werd de zaak tegen Barcenas gesloten wegens gebrek aan bewijs, maar de Audiencia Nacional heropende de zaak een jaar later voor fiscale delicten en belastingontduiking. In 2013 werd bekend dat Barcenas bijna 50 miljoen euro op geheime rekeningen in Zwitserland te hebben gestald. De politicus kon de rechter niet uitleggen hoe hij aan dat geld was gekomen. Ook zou Barcenas gedurende 20 jaar verantwoordelijk zijn geweest voor het uitbetalen van zwarte bonussen aan topbestuurders van de PP.

Spil in het schandaal: Correa a.k.a “Don Vito”

De spil in het schandaal is zakenman Fransisco Correa, die PP-functionarissen smeergeld zou hebben betaald en in ruil contracten hebben gekregen voor de uitvoering van publieke werken en de organisatie van evenementen. Tegen Correa eist justitie 125 jaar celstraf. Andere verdachten zijn ondernemers die vermoedelijk smeergeld hebben betaald en degenen die zich zouden hebben laten omkopen: voormalige burgemeesters, wethouders, regionale ministers van de PP. Ook de PP zelf staat terecht, als rechtspersoon. In totaal worden 37 verdachten berecht wegens omkoping, malversatie, belastingfraude en witwassen.

rajoy

De geheime creditcards: “Blacks”

Het tweede grote corruptieschandaal in Spanje betreft de zaak rondom de geheime creditcards, een zaak die de Spaanse samenleving nog meer schokte. Terwijl Spanjaarden hun huis verloren, omdat ze hun hypotheek niet meer konden betalen, en gaarkeukens vol zaten met gezinnen niet in staat om in hun eigen levensonderhoud te kunnen voorzien, particuliere banken werden gered met publiek geld, werd dit nieuwe geval corruptie blootgelegd. Vijfenzestig bestuurders van Caja Madrid en Bankia, twee grote Spaanse banken, kregen een creditcard voor persoonlijke uitgaven waar gretig gebruik van is gemaakt. De extra ‘inkomsten’ werden vervolgens niet opgegeven aan de fiscus, waardoor de bestuurders nu voor de rechter staan. In totaal gaven de bestuurders in zo’n tien jaar tijd 15,5 miljoen euro uit met hun persoonlijke, geheime betaalmiddel.

De betrokken banken werden niet beheerd door economen, maar door vrienden van politici uit de PP. Deze banken beheerden hun investeringen op een onverantwoorde manier en verleenden hypotheken aan werknemers die de rente niet konden betalen, waardoor ze uiteindelijk beroofd werden van hun huizen. Hierdoor kwamen de banken aan de grond te zitten en moesten gered worden met het geld van de Spaanse samenleving.

Tegelijkertijd wonnen deze banken het vertrouwen van de heersende politieke klasse, waaronder de PP, met behulp van royale giften, exotische reizen en het uitgeven van een creditcard voor ongelimiteerde, persoonlijke uitgaven. Deze kaarten, beter bekend als de “Blacks” die de ‘gelukkigen’ in hun portefeuille mochten dragen, waren hooggeplaatste leden van de PP, waaronder een oud-directeur van het IMF.

De ‘eer’ van Spanje

Op het moment dat de EU Spanje de ‘eer’ heeft verleend als titelhouder van het meest corrupte land in de eurozone, moeten deze corruptiezaken binnen de oude politieke klasse, dienen als bewijs dat er iets aan het veranderen is in het land. De straffeloosheid die voorheen heerste in Spanje bij dit soort delicten, krijgt nu de mogelijkheid om te veranderen in een eerlijke en verdiende straf, zonder discriminatie door politieke functie of sociale status. Staat dit niet al omschreven in de Spaanse wet? Ik kan je verzekeren van wel.

De Spaanse ‘muilkorfwet’ of de dreiging van de Staat

Toen de Occupy Wall Street beweging in 2011 massaal op straat kwam, ontstond min of meer tegelijkertijd op het Madrileense plein Puerta del Sol een gelijkaardig antwoord gericht tegen de wantoestanden in de financiële sector: de indignados (Spaans voor ‘verontwaardigden’) protesteerden op 15 mei (’15 M’) vooral tegen de Europese besparingen, de binnenlandse corruptie en het gebrek aan politieke transparantie. Ze wezen naar de banken en het ontzettend corrupte financiële systeem, niet naar ‘luie Grieken’, te hoge lonen of pensioenen als oorzaak van de Europese crisis.

Bovendien voelden ze zich in de steek gelaten door de gevestigde politici. Daarom vulden ze vreedzaam het plein Puerta del Sol en deden diverse – heel concrete – voorstellen. Noemen we er drie:

1) het verminderen van de macht van het IMF en de Europese Centrale Bank (ECB),

2) transparantie van de rekeningen en de financiering van de politieke partijen en

3) de afschaffing van discriminerende wetten. Dagelijks vonden bij Puerta del Sol volksvergaderingen plaats, de 15M-beweging breidde uit naar 50 Spaanse steden en overal werden wijkvergaderingen gehouden waar wijkbewoners hun grieven bekend maakten; deze werden dan aan het parlement overhandigd.

Onder Franco ooit een dictatuur, maar nu al jaren een modern democratisch land, toch? Was het maar waar. Spanje heeft nog een lange weg te gaan als het gaat om mensenrechten. De inperking van de vrijheid van meningsuiting door een nieuwe wet in 2015 en het vluchtelingenbeleid baren grote zorgen. Vijf belangrijke knelpunten op een rij.

1. Vrijheid van meninguiting

Juli 2015 was een schokkende maand voor democraten in Spanje. Toen werd namelijk de wet “Ley de Seguridad Ciudadana” van kracht. Door tegenstanders van de Partido Popular (de regeringspartij) Ley mordaza genoemd: de Wet monddood. Vele vormen van meningsuiting zijn in Spanje niet meer toegestaan, blijkt uit een artikel uit De Wereld Morgen 

Het belangrijkste doel lijkt vooral mensen te ontmoedigen te protesteren. Overtredingen die voorheen door onafhankelijke rechters werden behandeld, worden door de politie zelf afgehandeld.
Een schok voor de rechtsorde, noemen sommigen het. De PP geeft de veiligheid van de bevolking als argument. De wet is zeer omstreden en een groot deel van de bevolking is ertegen.
Ook veel Europese politici uiten hun zorgen.

2. Asielbeleid

Amnesty International maakt zich – onder meer – zorgen om het volgende.

• Ondanks de belofte aan de EU meer dan 15.000 asielzoekers op te nemen, zijn er nog niet eens 200 vluchtelingen echt opgenomen in Spanje.

• Door de Wet monddood is de weg vrijgemaakt om migranten tijdelijk gevangen te zetten en ze daarna collectief terug te sturen naar Afrika. Iets wat volgens het internationaal recht verboden is, aldus Amnesty International.

• Verder veroordeelt Amnesty International het gebruik van geweld om migranten te weren, iets wat al meerdere keren op video werd vastgelegd. Het ging daarbij om Guardia Civil die migranten die proberen de hekken te beklimmen sloegen en terugduwden. Overigens blijkt uit een onderzoek van Amnesty International dat meer dan 70 procent van de Spanjaarden bereid is vluchtelingen uit oorlogsgbieden op te vangen.

Lees in NRC over de praktijk van het beleid en op de site van Amnesty over wat de bevolking van Spanje vindt.

3. Geweld tegen vrouwen

Huiselijk geweld of partnergeweld is een groot probleem.

  • Volgens het Spaanse ministerie van volksgezondheid werden er in 2015 maar liefst 56 vrouwen door huidige of voormalige partners om het leven gebracht.
  • Sinds 2007 werden er meer dan een miljoen gevallen van huiselijk geweld behandeld door de Spaanse rechters waarbij er tegen 148.000 mannen gevangenisstraffen werden uitgesproken.

Mogelijke oplossingen: vrouwen beter beschermen door voorlichting en ambtenaren beter trainen om slachtoffers van huiselijk geweld bij te staan.

4. Abortuswetgeving

Een liberale abortuswetgeving wordt telkens weer bedreigd door de inspanningen van de conservatieve en kerkelijk gezinde Partido Popular (PP). Zo wilde de PP een nieuwe abortuswet invoeren waarbij het praktisch onmogelijk was om abortus te laten plegen, een wet die Spanje zou terugwerpen naar de jaren zeventig van de vorige eeuw. Uiteindelijk is deze hervorming van de wet niet doorgaan, wel is ingevoerd dat meisjes onder de 18 jaar en vrouwen met een verstandelijke handicap toestemming moeten hebben van een ouder om een abortus te krijgen.

5. Discriminatie van ongelovigen

De scheiding van kerk en staat en vrijheid van levensovertuiging zijn opgenomen in de grondwet van Spanje. Maar Spanje is van oudsher een katholiek land: de katholieken hebben dan ook voorrechten, bijvoorbeeld belastingvoordelen. Ook in het onderwijs heeft bijzonder onderwijs en godsdienstonderwijs  een voorkeursbehandeling.  Lees meer in het Free Thought Report (vanaf p.491)

Vanaf het begin een omstreden maatregel

Hoe is het zover gekomen? Al in het begin was de reactie van Ana Botella, burgemeester van Madrid, wat opvallend: “Er zijn te veel toegestane demonstraties in Madrid”, zei ze [i]. De regering had hier een gewillig oor naar; Cristin Cifuentes, afgevaardigde van de regering Rajoy in de autonome gemeenschap Madrid [ii], suggereerde in 2012 dat “het gebruik van de publieke ruimte aangepast zou kunnen worden door het veranderen van de wet” [iii]. Zo zijn we er dus: er werd geen dialoog gezocht met de protesterenden, maar hun ‘storend lawaai’ zou via juridische weg het zwijgen opgelegd worden.

En zo keurden de Cortes Generales (Spaans parlement, bestaande uit de Congreso en de Senado) op 26 maart 2015 definitief de nieuwe ‘Wet voor Burgerlijke Veiligheid’ goed. Slechts één partij was voor, Rajoys Partido Popular (PP), maar deze bezit dan ook een absolute meerderheid van 185 op de 350 zetels.

spanjeAfgevaardigden van Izquierda Unida tijdens de eerste stemming over de ‘muilkorfwet’ in december 2014.

Volgens de nieuwe Wet voor Burgerlijke Veiligheid kunnen personen die vóór het parlementsgebouw gaan protesteren een boete van 30.000 € krijgen. Geen wonder dat de wet al vlug de bijnaam ‘mordaza‘ kreeg, Spaans voor muilkorf. Ook wie beeldmateriaal bezit en verspreidt waar politieagenten in actie zijn kan tot 30.000 € boete krijgen wanneer de politie van mening is dat ze daardoor “gevaar loopt”. In andere gevallen waar het maar om gebrek aan respect gaat (b.v. het beledigen van politieagenten tijdens demonstraties) komt er met 100 à 600 € vanaf; hoeveel precies, daarover beslist de beledigde agent. De boeten moeten meteen betaald worden; een advocaat onder de arm nemen kun je eventueel later riskeren. Voor een overzicht van de hele muilkorfwet, zie de tabel onderaan dit artikel

Terwijl Rajoy en zijn PP de wereld willen overtuigen van de nood aan een dergelijke muilkorfwet, beloofden alle andere partijen dat ze die zouden afschaffen wanneer ze aan de macht komen. Dit zou eind 2015 kunnen, maar wanneer er verkiezingen zijn is nog steeds niet bekend. Ook van buiten Spanje komt er kritiek. De Verenigde Naties, via speciaal rapporteur inzake het recht op vrijheid van vreedzame vergadering en vereniging Maina Kiai, liet met duidelijke woorden weten dat de Spaanse wet de fundamentele rechten schendt, want “het recht op het vreedzaam demonstreren is fundamenteel voor het bestaan van een vrije democratische maatschappij”. Des te opmerkelijker is het antwoord van de minister van Binnenlandse Zaken Jorge Fernandez Diaz: “Ik zou niet kunnen garanderen dat de VN-rapporteurs de wet überhaupt hebben gelezen” [iv]

Onevenwichtige gezagsverhouding

De Spaanse filosoof José Ortega y Gasset had het reeds in zijn essay De opstand der horden [v] (1930) over de overdreven inmenging van de Staat in de samenleving, de ‘technische’ aanpak van maatschappelijke problemen. En inderdaad, het chronologische overzicht van het ontstaan van de Mordaza-wet toont aan hoe precies de staat-machine kan werken en hoe cynisch de politieke promotoren zich kunnen opstellen. Het lijkt alsof de Staat met behulp van steeds complexere instrumenten kan opereren en alles met millimetrische trefzekerheid kan bereiken.

Slechts twee extra voorbeelden: mensen die hun woning niet meer kunnen betalen worden door de politie verdreven. De Spaanse organisatie PAH (Platform voor de Getroffenen van de Hypotheken) had tot nu toe ongeveer 80 zulke verdrijvingen per dag in verlegenheid gebracht door het bijeenroepen van massale vergaderingen. Nu hangen echter de PAH-organisatoren onbetaalbare sancties boven het hoofd [vi]. En nog wat: maar tien uren waren verstreken sinds de wet van kracht geworden was toen de eerste slachtoffers vielen. Vijftien mensen gingen in Malaga voor de Ciudad de la Justicia (gerechtshof – dus een regeringsgebouw) staan om solidariteit met activisten te tonen die tegen de Mordaza wet in 2014 gedemonstreerd hadden, daarom gearresteerd waren en op die dag de uitspraak moesten horen. Vijf van de vijftien lieten bordjes met een opschrift erop zien. Nu staan ze voor een boete tussen de 600 en de 30.000 € omdat ze volgens de politie “een illegale vergadering bijeenriepen”, vertelt de 21-jarige Angel Nárvaez [vii].

In veel opzichten herinnert de muilkorfwet onvermijdelijk aan de in 1963 door Franco opgerichte Rechtbank voor openbare orde. Vooral de kritische stemmen werden vervolgd, of zoals de franquistische dictatuur toen zei: “het openlijke antisociale gedrag” dat tot delicten leidt die “de stabiliteit van het regime bedreigen”. We zijn er met de Mordaza-wet inderdaad bijna weer, en het uitgekiende juridisch technicisme van de Rajoy-regering kon de ‘wettenkast’ probleemloos kraken. Noch de oppositiepartijen noch de VN konden de wet voorkomen.

Net afgelopen vrijdag zei een optimistische voorbijgangster in Madrid toen zij over de Mordaza- wet werd gepolst: “Nou, zeker, jammer dat de wet er is! Maar iedereen hier weet dat de PP na de aanstaande verkiezingen niet meer regeeert en de wet wordt dan gewoon afgeschaft”. Hopelijk heeft de regering Rajoy dus maar een hoog spel gespeeld en krijgt deze voorbijgangster gelijk. Anders, … wat dan?

*   *   *

  Maatregelen – een overzicht [viii]

                                      
heel ernstige sanctie   –  30.001 – 600.000 € boete
1 Onaangekondigde of verboden demonstraties voor ‘kritische’ gebouwen
2 Fabricage, opslag of gebruik van wapens of explosieven zonder toelating
3 Het houden van publieke manifestaties terwijl de autoriteiten om veiligheidsredenen een verbod hebben uitgesproken
4 Het richten van lichtstralen op chauffeurs waardoor deze afgeleid zouden kunnen worden
 ernstige sanctie    –  601 – 30.000 € boete
1 Het in gevaar brengen van de veiligheid van de burgers tijdens publieke, religieuze, sportieve, culturele of andere bijeenkomsten met grote opkomst
2 Het in gevaar brengen van de veiligheid van de burgers voor het Congres van Afgevaardigden of de Senaat, ook wanneer deze niet in vergadering zijn
3 Straten blokkeren
4 Het beletten van gezagdragers bij het uitoefenen van hun opdracht. Deze bepaling betreft b.v. het verhinderen van huisuitdrijvingen wegens wanbetaling.
5 Acties die een obstakel kunnen zijn voor nooddiensten
6 Ongehoorzaamheid of verzet t.o.v. het gezag, of weigering zijn identiteit kenbaar te maken
7 Verzet tegen de ontbinding van een bijeenkomst wanneer de bevoegde autoriteiten daarom vragen
8 Het storen van een legitieme demonstratie
  9 Het binnendringen in gebouwen met kritische functie (die essentiële diensten leveren aan de gemeenschap) of het overvliegen ervan
10 Het dragen van verboden wapens of het onachtzaam dragen of gebruik ervan buiten de geëigende ruimtes
11 Het zoeken of genieten van sexuele diensten in de publieke ruimte, bij scholen, parken enz.
12 Fabricage, opslag of gebruik van reglementaire wapens /explosieven zonder conforme toelating of zonder de nodige veiligheidsmaatregelen.
13 Zich verzetten tegen het doorzoeken van winkels, fabrieken, vaartuigen en vliegtuigen.
14 Het gebruik van officiële insignes of uniformen dat tot bedrieglijke misleiding zou kunnen leiden.
15 Niet meewerken met de politie bij het onderzoek van misdaden of het voorkomen ervan
16 Het consumeren of bezitten van drugs, ook wanneer bestemd voor eigen gebruik; het achterlaten van instrumenten die daarvoor bedoeld zijn.
17 Het transport van personen, ongeacht het soort voertuig, om deze de toegang tot drugs mogelijk te maken
18 Het aanplanten van drugs op publiek zichtbare plaatsen
19 Het door de eigenaar van een gebouw gedogen van of het onvoldoende optreden tegen consumptie of verkoop van drugs aldaar
20 Het gebrek aan informatie of communicatie van gegevens die op grond van deze wet relevant zijn voor de openbare veiligheid
21 Het doorgeven van foutieve gegevens omtrent de documenten voorzien in deze wet
22 Overtreding van de snelheidsbeperkingen die van kracht zijn voor high-speed boten en lichte vliegtuigen.
23 Het zonder toelating gebruiken van beeldmateriaal of persoonlijke of professionele gegevens vangezagdragers of veiligheidsdiensten waardoor agenten of hun familie, beschermde installaties of het succes van een actie in het gedrang zouden kunnen komen, dit alles met volle eerbiediging van het recht op informatie
 lichte sanctie    –  100 – 600 € boete
1 Het houden van manifestaties zonder dit mee te delen aan de autoriteiten; de organisatoren zijn hiervoor verantwoordelijk.
2 Het vertonen van gevaarlijke voorwerpen met de bedoeling te intimideren
3 Het veronachtzamen van de bepalingen voor het voetgangersverkeer bij een publiek event wanneer dit tot ongemakken leidt
4 Het gebrek aan respect van een politieagent bij de uitoefening van zijn functie
5 Stellen van of aanzetten tot daden die ingaan tegen de seksuele vrijheid of integriteit, of het stellen van obscene daden.
6 Het richten van lichtstralen van welke aard ook op politieagenten om hen in hun opdrachten te storen
7 Het kraken van huizen en ambulante verkoop zonder toelating
8 Het niet melden van het verlies of de diefstal van een wapen
9 Onregelmatigheden in het doorgeven van de documenten die deze wet voorziet
10 Niet in het bezit zijn van de wettelijk vereiste identificatiedocumenten, niet melden van het verlies ervan
11 Onvoldoende zorg bij de bewaring van de wettelijk vereiste identificatiedocumenten. Drievoudig verlies ervan op één jaar tijd wordt als dusdanig geïnterpreteerd.
12 Zich verzetten tegen het overhandigen van identificatiedocumenten aan de politie
13 Schade toebrengen aan roerende of onroerende goederen van publiek nut, of in privébezit langs de openbare weg [reclameborden?]
14 Het zonder toelating beklimmen van gebouwen of monumenten als dit tot schade kan leiden
15 Het wegnemen van hekken, tape of anderen vaste of beweeglijke objecten die de politie aanbracht om een perimeter af te bakenen.
16 Het loslaten van agressieve dieren, en het achterlaten van huisdieren
17 Alcoholgebruik in de publieke ruimte wanneer dit de rust van de burgers ernstig stoort

 

[i] Fernandez Díaz pone en duda que los relatores de la ONU que criticaron la ‘ley mordaza’ se la hayan leídoEuropa Press, Madrid, 1 juli 2015.

[ii] José Ortega y Gasset, La rebelión de las masas. Ed. Tecnos. España (2003)

[iii] Cecilia Valdez, En Espagne, un bâillon sur la colère. Le Monde Diplomatique, juli 2015

[iv] Ana María Pascual, Las primeras víctimas de la ‘ley mordaza’Interviu.es 6 juli 2015.

[v] B. García Gayo, Botella insinúa que el Gobierno autoriza demasiadas manifestaciones. El País, Madrid, 27 september 2012.

[vi] ‘Delegada del Gobierno en la Comunidad de Madrid’; deze vertegenwoordigt de centrale regering in de ‘autonome gemeenschappen’, zoals die van Madrid. Eén van de bevoegdheden is het garanderen van de fundamentele vrijheden …

[vii] V. Torres Benayas, F. J. Barroso, Cifuentes pide cambios legales para “modular” el derecho de manifestaciónEl País, Madrid, 2 oktober 2012.

[viii] Zie El Mundo, 1 juli 2015

Reacties

Reacties

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.