De gevaren van anti-populisme

populisme

Het zijn geen populisten die het leven, de vrijheid en de democratie in Europa bedreigen – het zijn anti-populisten.

Ik vind het altijd verbijsterend als mensen beweren dat het nieuwe nationale populisme een bedreiging vormt voor het leven, de vrijheid en de democratie in Europa.

Want er is inderdaad een bedreiging voor het leven, de vrijheid en de democratie in Europa vandaag de dag. Maar het komt niet van populisten. Het komt van anti-populisten.

Het zijn niet de populisten die de afgelopen zes maanden in Frankrijk hebben geslagen, geschoten en verminkt, waardoor tientallen van hen hun ogen en ledematen hebben verloren. Het zijn de anti-populisten die dat doen.

Het is in feite de anti-populistenheld – Emmanuel Macron – die toezicht houdt op dit extreme staatsgeweld en de brute beknotting van de Franse vrijheid.

Het zijn niet de populisten die de grootste democratische stemming in de Britse geschiedenis – de stemming op Brexit – ten val willen brengen en daarbij het idee van het stemrecht zelf dreigen te ondermijnen. Het zijn de anti-populisten die dat doen.

Het zijn de anti-populisten die, precies zoals we de honderdste verjaardag van het honderdjarig bestaan van vrouwen en arbeidersmannen die stemrecht hebben gekregen, hebben geprobeerd de invoering van iets waar acht miljoen vrouwen en miljoenen arbeidersmannen voor hebben gestemd, te blokkeren: Brexit.

Het zijn niet de populisten die met hun duizenden zwaaiende borden door de straten marcheren en de domheid van gewone mensen bespotten en eisen dat de staat eenzijdig de democratische wensen van deze mensen terzijde schuift. Het zijn anti-populisten.

Het zijn de uitgesproken anti-populistische, pro-EU cheerleaders van de ‘People’s Vote’-lobby die met spandoeken de straat op zijn gegaan met spandoeken die gewone mensen beledigen omdat ze niet kunnen spellen, omdat ze onvoldoende opgeleid zijn, omdat ze bedrogen zijn door een bus reclame en omdat ze denken dat deze stomme mensen geregeerd moeten worden door een slimmer ras van mensen. Het zijn de anti-populisten die deze lelijke Victoriaanse ideeën over de plebs, die niet weten wat in hun eigen belang is, hebben gereanimeerd.

Het zijn niet de populisten die de Griekse arbeidersklasse hebben geïmmobiliseerd om de reserves van de Europese Centrale Bank in stand te houden – het zijn de anti-populisten die dat hebben gedaan. Het zijn niet de populisten die zich hebben bemoeid met de programma’s van democratisch gekozen regeringen in Hongarije en Italië – het zijn de anti-populisten die dat hebben gedaan. Het zijn niet de populisten die de ideologie van Fort Europa afdwingen en zelfs Afrikaanse huurlingen betaalden om Afrikaanse migranten op te sluiten en te martelen om te voorkomen dat ze naar Europa komen – het zijn de anti-populisten die dat deden. U wilt echt, levensbedreigend racisme zien in Europa vandaag de dag? Kijk naar de technocraten, niet naar de populisten.

Het echte gevaar in Europa vandaag de dag, in politieke termen, is niet het populisme – het is anti-populisme. Het echte gevaar is het schrille, vaak gewelddadige verzet van de technocratische elites tegen de opkomst van het nationale populistische sentiment.

Ik wijs op het gewelddadige, onliberale en antidemocratische karakter van de ideologie van het anti-populisme om niet alleen maar te zeggen: “Uw politieke overtuiging is erger dan de mijne” – ook al geloof ik dat het zo is!

Het is om tot de wortel van de populistische opstand zelf te komen, door de volgende vraag te stellen: waarom is het antwoord op het populisme van de machthebbers – die zo ongehinderd en zo destructief zijn geweest? Waarom hebben staten roekeloos geweld gebruikt tegen de populistische opleving? Opvallend genoeg, waarom lijken de politieke en culturele elites, met name in het Verenigd Koninkrijk, bereid om de democratie zelf in de prullenbak te gooien om het populistische sentiment te verpletteren?

De reactie is belangrijk omdat ze laat zien hoe radicaal en belangrijk het populistische moment is.

De populistische opleving, van de stemming voor Brexit tot de gilets jaunes en de opkomst van nieuwe, anti-elitaire partijen in heel Europa, wordt vaak voorgesteld als een extreem-rechts fenomeen, zelfs een terugkeer van de politiek van de jaren dertig.

Dat is onzin. In werkelijkheid bestaat dit populistische moment in de eerste plaats uit gewone mensen die een afrekening met het politieke systeem eisen, de confrontatie aangaan met de technocratische stijl van politiek, op zoek gaan naar nieuwe vormen van solidariteit en nieuwe mogelijkheden om hun stem te laten horen.

Voor sommigen, met name degenen die in de politieke luchtbel of de academische wereld leven, ziet elke politiek die van onderaf komt er angstaanjagend uit. Voor deze mensen die vinden dat de besluitvorming in seminar- en comitézalen moet plaatsvinden, ziet elke politiek die in de volkswijken of zelfs op straat wordt gevormd, zoals in Frankrijk het geval is, er eng en onvoorspelbaar uit. Zij hebben de neiging om elke politiek die populair is – en laten we niet vergeten dat ‘populisme’ politieke standpunten betekent die populair zijn – als inherent gevaarlijk en bevooroordeeld te beschouwen.

Maar het huidige populistische moment is niet gevaarlijk. Integendeel, het is juist levendig en spannend en radicaal. Wat het in wezen een uitdaging is voor het proces van de afgelopen decennia waarbij de politieke besluitvorming steeds meer geïsoleerd is geraakt van het publiek, van ‘de plebs’, van ons en onze vervelende meningen.

In de naoorlogse periode werd de politiek steeds meer het domein van zogenaamde experts, rechters en bureaucraten. We zien dit aan de opkomst van de EU, aan de verspreiding van quangos, aan de toenemende inmenging van rechters in het soort besluitvorming dat ooit een democratische zorg zou zijn geweest, aan het uitbesteden van steeds meer kwesties van politiek belang aan mensen en instellingen die buiten het bereik van gewone stervelingen zoals wij liggen.

Enorme vragen over politiek, economie en moraal werden uit het democratische domein gehaald en eenzijdig overgeleverd aan degenen die zogenaamd slimmer en koelbloediger zijn dan de kleine mensen, en dus beter in staat zijn om over serieuze staatsaangelegenheden te beslissen.

En als iemand klaagde over deze ontwatering van het democratische ideaal, deze vervanging van de openheid en gelijkheid van de democratie door de demagogische en dictatoriale aard van de technocratie, dan zou hij of zij als bevooroordeeld of fobisch worden bestempeld. Europafobisch’ voor kritiek op de EU, ‘xenofobisch’ voor het steunen van het ideaal van nationale soevereiniteit, ‘islamofoob’ voor het willen opkomen voor westerse waarden, enzovoort, enzovoorts. De nieuwe elites zijn niet tevreden met het met voeten treden van onze democratische macht, maar beperken ook ons vermogen om tegen dit proces te protesteren door kritische stemmen te demoniseren en te isoleren.

Toen kwam de populistische opstand. In een tijdperk waarin de mantra van de mogendheden – dat is ‘Dat kan je niet zeggen’ – de populistische opstand verklaart: Dat kunnen we zeggen, en dat zullen we ook doen’. In een tijd waarin de besluitvormingselites geïsoleerd zijn van de publieke druk, rukt de populistische opstand hun isolatie weg en zegt: ‘Dit is wat we denken’. In een periode waarin het neoliberalisme en de technocratie grote delen van Europa hebben verneveld en de mensen ertoe hebben aangezet om geobsedeerd te raken door zichzelf en hun identiteit, roept de populistische opstand op tot een terugkeer naar solidariteit, tot een gevoel van menselijke gemeenschap, tot een verbinding tussen mensen die het gevoel hebben dat ze veel meer met elkaar te maken hebben dan met de politieke elite.

Dat is een prachtige ontwikkeling. Is het rommelig, onvoorspelbaar en ingewikkeld? Natuurlijk. Dat zal altijd het geval zijn als mensen hun stem terugkrijgen. Maar het is ontegenzeggelijk positief. We leven in een tijdperk waarin massa’s mensen eisen dat de democratie nieuw leven wordt ingeblazen, dat de politieke besluitvorming terugkeert naar het volk en dat de verstikkende controles die de afgelopen decennia aan het democratische proces zijn opgelegd, worden afgebroken. De mensen zeggen iets werkelijk democratisch: “Mijn stem is net zo belangrijk als die van u, en ik eis dat u ernaar luistert”.

Reacties

Reacties

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.