2 december 2021

SDB

dagelijks nieuws en blogs

BASISINKOMEN: BEDRIEGLIJK EENVOUDIG?

Basisinkomen

Het idee van een onvoorwaardelijk basisinkomen voor iedereen is niet links, noch rechts maar vooruitstrevend en een van de beste ideeën ooit. Het lost vele belangrijke economische en sociale problemen op en het zou de sociale zekerheid en ook het welzijn van mensen meer toekomstbestendig maken. Helaas is het basisinkomen ook één van de verhalen met de meeste vooroordelen van mensen en instellingen met belemmerende overtuigingen. Het basisinkomen lijkt zonder verdieping en nuancering zo radicaal in te gaan tegen een aantal diep verankerde normen en waarden, waardoor veel mensen hun oordeel al klaar hebben lang voordat ze de werkelijke implicaties van het idee tot zich hebben laten doordringen.

BEDRIEGLIJK EENVOUDIG IDEE, INGEWIKKELDE UITWERKING

In plaats van praten over de exacte bestemming kunnen we beter beginnen de goede kant op te bewegen. Sinds enige tijd vinden er nu ook in Nederland kleine experimenten plaats met een onvoorwaardelijk basisinkomen. Dit zijn geen acties van naïeve hippies of radicale marxisten gedreven door afgunst, maar het gaat om de transitie naar een eerlijke en duurzame samenleving. En net zoals bij discussies over de klimaatverandering, hebben de meeste mensen een stellige mening, zonder zich ooit in de materie verdiept te hebben.

Het onvoorwaardelijk basisinkomen is een eenvoudig en helder idee. Je kunt het in één zin uitleggen. Iedereen krijgt maandelijks een bedrag dat voldoende is om sober van te leven, zonder dat daar een verplichting tegenover staat en ongeacht zijn inkomen, vermogen of de samenstelling van zijn huishouden. Dat moet iedereen toch kunnen begrijpen, toch?.

Toch niet: “We hebben volgens vele mensen met belemmerende overtuigingen in Nederland al een basisinkomen. Dat heet bijstand.” Volgens Wikipedia is een basisinkomen toch heel iets anders dan bijstand. Helaas kunnen veel mensen hun belemmerende overtuiging niet loslaten en nemen ze niet de moeite om te ontdekken of het tegenovergestelde van wat ze denken, ook waar kan zijn.

Tijdens discussie met deelnemers aan mijn masterlezingen en key-notes over de toekomst van werk en onze samenleving, blijkt dat mensen ongegrond van alles om het basisinkomen zelf gaan invullen. Of juist weglaten. Sommige mensen geloven dat alle salarissen worden afgeschaft: “Oh, dus iedereen krijgt hetzelfde? Dat werkte in de tijd van Stalin ook zo lekker.”

Zoals zo vaak, is het tegenovergestelde ook waar, een basisinkomen is miet meer en niet minder dan de basis van je inkomen. Daar bovenop kun je meer verdienen, bijvoorbeeld door te werken of door meerwaarde te creëren voor andere mensen in ruil voor andere diensten of goederen.

Een vaker voorkomend misverstand is dat het basisinkomen bovenop alle bestaande sociale systemen komt, dus dat er verder niets wijzigt. Zo denken veel mensen dat het onbetaalbaar is als alle Nederlanders een basisinkomen genieten van bijvoorbeeld € 1.000 per maand. Dit is natuurlijk kortzichtig en eenvoorbeeld van het ontbreken van voldoende kennis. Het basisinkomen vervangt namelijk de bestaande uitkeringen, toeslagen, heffingskortingen en vele aftrekposten, waardoor je een heel nieuw systeem van belastingen en sociale zekerheid krijgt.

De Tweede Kamer zou er voor kiezen om zo’n nieuw systeem budgettair neutraal in te voeren, maar net zo makkelijk zou je ook kunnen verdedigen dat het een onsje meer mag kosten, omdat er sterke aanwijzingen zijn dat een basisinkomen concrete besparingen oplevert op andere begrotingshoofdstukken, waaronder de zorg en welzijn en ook justitie. Er zijn dus diverse varianten te beschouwen en te onderzoeken.

Ten eerste kun je er voor kiezen om de financiering helemaal uit de inkomstenbelasting te doen, dat levert een vrij hoog tarief op en verdient niet de voorkeur omdat werk in Nederland al behoorlijk zwaar belast is. Ook bestaat de mogelijkheid om een groter deel van de belastingopbrengst uit omzetbelasting, vermogensbelasting, belastingen op grondstoffen of een belasting op bijvoorbeeld vervuiling of het leiden van een ongezond leven te halen. Hoe dan ook, bewezen kan worden dat een basisinkomen betaalbaar is en in Nederland ongeveer € 160 miljard kost. Dat is heel veel geld, en komt neer op ongeveer 25% van ons nationaal inkomen. Dit betekent dat het basisinkomen financierbaar is en het dus puur een verdelingsvraagstuk is. Hoe die verdeling precies uitpakt hangt helemaal af van hoe het basisinkomen precies wordt inricht en wordt gefinancierd.

De eenvoud is echter bedrieglijk, want de uitwerking van het basisinkomen blijkt allerminst eenvoudig.

LOSLATEN VAN OVERTUIGINGEN BLIJKT LASTIG

In de praktijk blijken discussies over het basisinkomen op twee misverstanden te stuiten, die moeilijk uit de weg te ruimen zijn. Dat is op zich niet gek, want omdenken en loslaten is voor de meeste mensen lastig.

Allereerst hebben we de allergische reactie. De eerste paar woorden van de beschrijving van het idee van het basisinkomen, “iedereen krijgt”, zijn voldoende om een groot aantal mensen de stuipen op het lijf te jagen. “Krijg je geld voor niets doen” roepen de Ruttelaars in koor. En van de andere zijde hoor je “Hoezo iedereen? Waarom zouden we de rijken nog rijker maken met een basisinkomen?”

Het resultaat is een verstarde en belemmerende overtuiging met dichte oren en een geblokkeerd denken. Niet echt de ideale flow voor omdenken en loslaten. De overtuiging “gratis geld voor iedereen” spant de kroon. Uitleggen blijkt niet zo onmogelijk, als atheïsten laten gevolgen dat er een hemel bestaat waarin iedereen gelijk is en van elkaar houdt. De enige optie is dus om te bewijzen dat het werkt.

Het tweede probleem is van een nog grotere orde en dat gaat om de uitwerking van de details. De politiek blijft op afstand en wil zijn vingers er niet aan branden en stelt zich op het standpunt “interessant idee, werk het uit dan voeren we het misschien in. Het idee is echter zo groot en zo veelomvattend, en de voorstanders zijn zo divers, dat er helaas geen sprake kan zijn van een breed gedragen blauwdruk. Anders gezegd: elke specifieke uitwerking leidt tot zulke grote herverdeeleffecten (groepen die er tientallen procenten op voor- of achteruit gaan) dat dit in het Nederlandse politieke bestel op dit moment onhaalbaar lijkt.

De uitdaging is dus groot en de kloof tussen voor- en tegenstanders breed en diep. Dus hoe goed het idee ook is, de kans is momenteel niet groot dat het basisinkomen ongeschonden de overkant haalt. De vraag is ook of er ooit een dag in Nederland komt waarop een meerderheid bestaat voor zo’n radicale verandering.

OMDENKEN NOODZAKELIJK

We voelen en zien dat het huidige sociale en fiscale stelsel in al zijn voegen kraakt en op intensive care aan het infuus ligt en wacht op euthanasie. Het huidige systeem is primair opgehangen aan het uitgangspunt dat een groot deel van de bevolking een stabiele baan heeft die voldoende oplevert om een gezin te onderhouden en voldoende belasting af te dragen. Echter blijken de alsmaar toenemende globalisering, de technologische evolutie en niet te vergeten de demografische ontwikkelingen het uitgangspunt behoorlijk aangetast te hebben, aangezien de basis van ons sociale en fiscale stelsel steeds smaller wordt. Om ons huidige systeem betaalbaar te houden wordt er door de politiek al decennialang geschaafd en gerepareerd en weer geschaafd en gerepareerd totdat de rek eruit is.

Het resultaat van het huidige systeem is dat negentig procent van de huishoudens maandelijks geld krijgt van de overheid in de vorm van een toeslag, uitkering of voorlopige teruggave. Een systeem waarin 20% van de actieve beroepsbevolking, namelijk ongeveer 750.000 zzp’ers en ongeveer evenveel flexwerkers, nauwelijks bediend worden. Een systeem waar mensen aan de rand van de samenleving nauwelijks mogelijkheden meer hebben om hun situatie te verbeteren. We hebben nu een systeem waarin dwang, repressie en wantrouwen een steeds grotere rol spelen en waarin tegelijk geen enkele garantie meer is dat iedereen krijgt waar hij recht op heeft (en ook niet meer dan dat).

Dit resultaat is de noodzakelijke reden om na te denken over een onvoorwaardelijk basisinkomen. Niet als armoedebestrijding, niet als inkomensherverdeling en nivellering en ook niet als werkgelegenheidsmaatregel. Daar zijn veel efficiëntere maatregelen voor te verzinnen. Ook niet omdat het zo lekker simpel en efficiënt is en het een heleboel ambtenarij scheelt. Dat is allemaal bijvangst. Het basisinkomen is een aantrekkelijk idee als belangrijke bouwsteen van een toekomstbestendig en rechtvaardig sociaal en fiscaal stelsel, een stelsel met een focus op arbeid en het creëren van meewaarde (betaald en onbetaald) in plaats van banen.

EEN TOEKOMSTBESTENDIG EN VOORUITSTREVEND SYSTEEM

Er zijn in beginsel drie eigenschappen die een onvoorwaardelijk basisinkomen, of een negatieve inkomstenbelasting, bijzonder interessant maken als hoeksteen van een toekomstbestendig sociaal en fiscaal systeem.

De eerste eigenschap is dat het mensen keuzevrijheid biedt. Iedereen heeft de mogelijkheid om studieverlof te nemen, of zorgverlof, of een sabbatical, zonder dat hij honger hoeft te lijden of zijn huur niet meer kan betalen. De drempel om voor jezelf te beginnen wordt met een basisinkomen ook een stuk lager; de (financiële) onzekerheid wordt immers kleiner. Maar ook de onderhandelingspositie van werknemers verbetert hierdoor: met name voor onaangenaam werk zal beter betaald moeten worden. En, heel belangrijk, werk dat nu onbetaald is krijgt met een basisinkomen een impliciete beloning. Kortom, de mogelijkheden om in vrijheid te kiezen om te doen wat je zelf waardevol en belangrijk vindt nemen toe, en dat is een belangrijke vooruitgang.

De tweede is dat het mensen in staat stelt om zelf hun situatie te verbeteren. Een basisinkomen is “voldoende om sober van te leven”; geen vetpot dus. Maar het is onvoorwaardelijk; je mag al je creativiteit en al je andere talenten aanwenden om je inkomen aan te vullen. Bijna iedereen heeft wel enige verdiencapaciteit. In het huidige stelsel kun je, als je in de bijstand zit, je situatie alleen verbeteren door een voltijds baan te vinden. Met een basisinkomen loont het ook om kleine baantjes of losse klusjes aan te nemen: werken loont altijd. Daarnaast kun je je situatie verbeteren door samen te gaan wonen, een kamer te verhuren, je oude schoonmoeder in huis te nemen of als Uberchauffeur rond te gaan rijden. Doordat het basisinkomen individueel is, kosten dit soort sociale inspanningen je niet een deel van je uitkering, toeslag of vrijstelling.

De praktijk is nu heel anders. In veel gemeenten worden mensen die een beroep doen op bijstand geblokkeerd om te starten met kleinschalig ondernemen en als je de motor een klein beetje op gang krijgt, dan wordt alles direct gekort op de uitkering, zodat je bij je (nog niet levensvatbare onderneming) geen kans krijgt je werkzame activiteiten verder uit te bouwen tot meer succes en meer inkomen. Mensen blijken verder gebonden aan na-oorlogse regels van de WWB of eigenlijk nu Participatiewet, die je het onmogelijk maken in tijden van schaarste op de banenmarkt dan op die manier er uit te komen. Er bestaan diverse concrete voorbeelden van hoe mensen met bijstand op slot worden gezet. In deze zin is bijstand dus absoluut niet hetzelfde als een basisinkomen, toch?

De derde eigenschap van het basisinkomen geeft mensen ruimte om voor elkaar te zorgen. Het is nu vaak moeilijk om betaald werk te combineren met zorgtaken en vrijwilligerswerk. Dat komt niet alleen door het sociaal en fiscaal stelsel, het komt door de functiescheiding die we overal in de samenleving hebben aangebracht en die door het sociaal en fiscaal stelsel wordt ondersteund. Dat sluit niet aan bij de route naar de participatiesamenleving, het idee dat burgers wat meer voor elkaar zorgen en minder wegdelegeren naar de overheid? De zelfredzame samenleving is een prima idee en in het licht van de vergrijzing misschien wel onontkoombaar, maar dan moeten er nog heel wat randvoorwaarden worden ingevuld en het basisinkomen kan daaraan zeker bijdragen.

PERSOONLIJK DAGBOEK VOOR HET BASISINKOMEN

Samenvattend: we hebben een goed en belangrijk idee, maar het kan in Nederland nooit ingevoerd worden. Het lijkt te radicaal. Wat we nodig hebben is een werkend voorbeeld, een praktijkcase in Nederland die aantoont dat het basisinkomen betaalbaar is en een positieve invloed heeft op het welzijn van mensen en dat het bijdraagt aan het ontstaan van een intrinsiek gemotiveerde zelfredzame samenleving.

We zouden de route naar een basisinkomen kunnen verkennen en rekenoefeningen doen die niet heel erg radicaal zijn. Zzp’ers en andere ondernemers die onder de inkomstenbelasting vallen, hebben in Nederland recht op een aantal belastingvrijstellingen. De Commissie Van Dijkhuizen, die adviseert over de herziening van het belastingstelsel, heeft berekend dat deze ondernemers over de eerste € 25.000 die ze verdienen geen belasting betalen, en dat dat de schatkist € 1,8 miljard per jaar kost.

Het is wat ruim, die € 25.000 en laten we daarom voor de zekerheid stellen dat die belastingvrije voet voor ondernemers maximaal € 17.500 is. Het zou circa € 18 miljard kosten om ook de andere Nederlanders van 18 tot en met 67 jaar oud een belastingvrije voet van € 17.500 per jaar te geven.

Waarom zou je dat doen? Omdat € 17.500 per jaar, of bijna € 1.500 per maand, in Nederland een minimum-inkomen is. Het is precies het (bruto) wettelijk minimumloon, en ietsjes meer dan de bijstand voor een kostwinner. Het is onzin om op dit minimumniveau belasting te heffen; wat je binnenhaalt moet je in 99 van de 100 gevallen weer teruggeven als huur- of zorgtoeslag. Die € 18 miljard zou je kunnen financieren door de hypotheekrenteaftrek af te schaffen (circa € 10 miljard), alsmede de huur- en de zorgtoeslag (samen € 7,5 miljard).

De crux is: dit hoef je niet in één keer te doen. Desnoods doe je er 10 jaar over. Elk jaar de belastingvrije voet met € 1.750 verhogen en de kosten daarvan afknabbelen van de toeslagen en aftrekposten, zodat mensen de tijd hebben om hun situatie aan te passen.

Hiermee hebben we een flink deel van de rondpompmachine en van de hoge marginale tarieven op en vlak boven het minimumloon aangepakt, maar nog niets gedaan aan de armoedeval en de positie van uitkeringsgerechtigden. Sterker nog, we hebben ze stiekem hun huur- en zorgtoeslag afgepakt. Daarom zou je de belastingvrije voet refundable moeten maken, met andere woorden: een negatieve inkomstenbelasting invoeren. Verdien je minder dan de belastingvrije voet, dan krijg je het verschil maal een bepaald negatief belastingpercentage, zeg 50%, terug van de belastingdienst.

Deze tax credit is helemaal onvoorwaardelijk en individueel. Als in de loop der jaren de uitkering via de fiscus toeneemt, kun je de uitkering via de sociale dienst (die wel aan allerlei voorwaarden gebonden blijft) gaan afbouwen. Na verloop van tijd zullen steeds meer uitkeringsgerechtigden die nog enige verdiencapaciteit hebben er dan voor kiezen de sociale dienst vaarwel te zeggen. Misschien blijft de sociale dienst nodig voor een soort van bijzondere bijstand voor wie helemaal geen verdiencapaciteit heeft, misschien ook niet. Dat zien we tegen die tijd wel.

VAN UTOPIE NAAR WERKELIJKHEID

Het onvoorwaardelijk basisinkomen is een goed en belangrijk idee, maar dat is ook precies wat het op dit momentis: een idee. Een utopie, zo je wilt. Je kunt niet serieus verwachten dat het van de ene dag op de andere ingevoerd gaat worden. Het staat te ver af van de status quo, het is mogelijk te radicaal, het is een te grote sprong. Dat verandert niet door erover te discussiëren. Integendeel. Tegenstanders overtuig je er niet mee: zij geloven er gewoon niet in. En voorstanders blijken het op belangrijke details helemaal niet met elkaar eens te zijn. We moeten het samen laten zien. Met kleine, lokale experimenten, met pilots, en door nieuwe bruggen te bouwen die ongeveer aan de goede overkant uitkomen en die zowel de overheid als de burger voldoende tijd geeft om zich aan te passen aan wat er werkelijk gebeurt en wenselijk, zo niet noodzakelijk is.

SDB is al meer dan 10 jaar vrij, eerlijk en onafhankelijk. Geen miljardair bezit ons, geen adverteerders controleren ons. Wij zijn een door lezers ondersteunde non-profitorganisatie. In tegenstelling tot veel andere publicaties, houden we onze inhoud gratis voor lezers, ongeacht waar ze wonen of het zich kunnen veroorloven om te betalen.

We hebben geen paywalls en alles blijft gratis zonder censuur. In het post-truth-tijdperk van nepnieuws, echokamers en filterbubbels publiceren we meerdere perspectieven van over de hele wereld.

Iedereen kan bij ons publiceren, maar iedereen doorloopt een rigoureus redactioneel proces. U krijgt dus op feiten gecontroleerde, goed gemotiveerde inhoud in plaats van ruis.

Dit is niet goedkoop. Servers, redacteuren fees en web ontwikkelaars kosten geld. Overweeg alstublieft om ons te steunen als donateur of ondersteunend lid, ook wij hebben onze inkomsten zien dalen in deze heftige tijden daarom, KLIK HIER voor IBAN of via PayPal hieronder!, hartelijke dank en veel leesplezier.

Steun SDB via PayPal veilig en simpel.