DELEN
rusland
rusland70 jaar geleden kwamen Jozef Stalin, Winston Churchill en Theodore Roosevelt samen op de Krim in Yalta, waar zij de contouren schetsten van een nieuwe wereldorde. Wetende dat het slechts een kwestie van tijd was voordat Nazi-Duitsland op de knieën was gedwongen, namen de wereldleiders in Yalta belangrijke besluiten* die volgens  historici beschouwd worden als cruciaal voor het ontstaan, het verloop en het einde van Koude Oorlog.

Met het verslaan van het Fascisme viel de gemeenschappelijke vijand weg en kwamen de ideologische en geopolitieke spanningen tussen de Sovjet-Unie en het Westen naar de voorgrond. De ontwikkeling van kernwapens bracht de confrontatie in een stroomversnelling. Tegen het einde van de oorlog stonden de twee machtsblokken lijnrecht tegenover elkaar. Zoals Churchill in 1946 sprak: “From Stettin in the Baltic to Trieste in the Adriatic, an Iron Curtain has decended across the continent.”

De confrontatie tussen Oost en West en de mogelijkheid op een nucleaire oorlog hield de wereld decennia lang in zijn greep, tot in 1989 de Berlijnse Muur viel en twee jaar later de Sovjet-Unie zelf desintegreerde. Zo snel als het IJzeren Gordijn was ontstaan, zo snel was het verdwenen. De “existentiële” confrontatie tussen supermachten was verleden tijd. Een “derde democratische golf” zou op termijn de gehele wereld in een vreedzaam paradijs veranderen. Althans dat was de optimistische gedachte.

Onderkoeld


Sla vandaag de dag de krant open of kijk het achtuur journaal en het lijkt alsof er een nieuw IJzeren Gordijn is opgetrokken in Europa. De relatie tussen de Russische Federatie en het Westen is in de afgelopen jaren ernstig onderkoeld geraakt. Zo kondigde president Poetin onlangs een modernisatie van het nucleaire wapenarsenaal aan. In klassieke Koude Oorlog retoriek sprak hij in weinig verhullende termen: “We will be forced to aim our armed forces at those territories from where the threat comes.”

Vanuit het Westen klinkt een soortgelijk “ouderwets” geluid. Volgens de opperbevelhebber van de NAVO, Phillip Breedlove, is het bondgenootschap momenteel bezig met de grootste uitbreiding in zijn bestaansgeschiedenis. Op het moment van schrijven vindt er in de Baltische staten een grootschalige oefening plaats van de nieuw opgerichtte Rapid Reaction Force waarmee acute dreigingen in het hoogste geweldsspectrum kunnen worden afgeslagen. Bijzonder is dat ook niet-NAVO landen Zweden en Finland participeren. Met dit alles geeft de NAVO een “passend” antwoord op de recente annexatie van de Krim en een “assertievere” Russische buitenlandse politiek.

Wederzijdse economische en politieke sancties hebben tot op heden voor niet voor ontspanning van de confrontatie gezorgd, maar eerder bijgedragen aan de vastberadenheid om op geen enkel punt terrein prijs te geven. De Volkskrant kopte onlangs dat er sprake is van een nieuwe wapenwedloop. Nederlandse bloemen zijn vanwege een mysterieus virus niet meer welkom in Rusland. Het moge duidelijk zijn, oude tijden herleven. Maar is het daadwerkelijk zo dat er gesproken kan worden over een “nieuwe Koude Oorlog”?

Schiereiland en achterland
Willen we de huidige confrontatie doorgronden is het van belang om onderscheid te maken tussen het Europese schiereiland en het Europese achterland. Het schiereiland wordt gevormd door de Zwarte Zee in het Oosten, de Middellandse-Zee in het Zuiden en de Baltische-Zee in het Noorden. Het achterland wordt gevormd door het gebied ten Oosten van de zwarte lijn in de onderstaande kaart.

Het schiereiland en het achterland zijn wezenlijk anders. Zo is het schiereiland smal, dichtbevolkt, bezaaid met  natiestaten, wordt het omringd door zeeën verbonden door rivieren en verdeeld door bergen. Het achterland is daarentegen een enorme uitgestrekte vlakte, wordt dun bevolkt, door land ingesloten, opgedeeld door rivieren en gedomineerd door een staat. Ook economisch zijn er verschillen. Zo zijn de vijfhonderd miljoen inwoners van de Europese Unie gezamenlijk goed voor een BBP (Bruto Binnenlands Product) van zo’n 16 triljoen Euro, ofwel 35,000,- per capita;  honderdveertig miljoen Russen hebben een BBP van circa 2 triljoen Euro of 23.000,- per capita.

rusland

De denkbeeldige lijn tussen Sint-Petersburg en Rostov aan de Don vormt grofweg de grens van de huidige Russische Federatie. Het rood gearceerde gebied, bestaande uit de Baltische staten, Polen, Wit-Rusland en Oekraïne, vormt het grensgebied tussen het schiereiland en het achterland. Historisch gezien is het grensgebied door de eeuwen heen regelmatig van eigenaar gewisseld. Gedurende de Koude Oorlog lag de grens tussen Oost en West rond de blauwe stippellijn. Na 1991 schoof de grens vanuit Duitsland richting het Oosten, waar Rusland en het Westen in Oekraïne strijden om deze bufferzone te beheersen.

In 2005 noemde Poetin noemde het uiteenvallen van de Sovjet-Unie de grootste geopolitieke ramp in de Russische moderne geschiedenis. Wie de kaart bekijkt kan eigenlijk niet anders dan hem gelijk geven. De grens tussen het schiereiland en het achterland ligt grofweg rond die uit de tijd voorafgaand aan de expansie onder Tsaar Peter de Grote in de 18de eeuw. In de afgelopen vijfentwintig jaar zijn de grenslanden die in geen eeuwen onafhankelijk waren niet alleen soevereine staten geworden, maar bovenal lid van de Europese Unie en de NAVO.

Het Europese Project
Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie viel samen met het opstellen van het Verdrag van Maastricht, het oprichtingsdocument van de huidige Europese Unie. Het supranationale project dat na de Tweede Wereldoorlog begon als de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, bedoeld als geopolitiek en militair contragewicht tegen de Sovjet-Unie, groeide na de Koude Oorlog uit tot een droom van een Europa waar geen oorlog meer mogelijk was. “Verenigd door verscheidenheid”, beloofde de Europese Unie welvaart en veiligheid zonder de nationale identiteit te verliezen.

Met de ondertekening van het Verdrag van Maastricht werden nieuwe Europese politieke structuren ontwikkeld, een krachtigere bureaucratie, een gemeenschappelijk buitenlands- en veiligheidsbeleid en een gezamenlijke munteenheid. Steeds meer landen werden lid van de Unie en met het Verdrag van Schengen raakten de Europese economieën steeds verder verbonden. In de wandelgangen van Brussel werd zelfs over een Verenigde Staten van Europa gepraat. Dit optimisme was niet geheel ongegrond.

Voormalige Sovjetstaten stonden in de rij om onderdeel te worden van de Europese Unie en de NAVO, die hen economische voorspoed en veiligheid zou opleveren. Op hun beurt zagen de bestaande leden de uitbreiding van de Unie als een manier om de Europese vrede te garanderen. Dat aspirant lidstaten niet altijd even nauw aan de zelfopgelegde eisen voldeden werd in het optimisme terzijde geschoven. De ironie wil dat de Europese Unie ondanks zijn economische aantrekkingskracht allerminst slagvaardig bleek.

In bloed geboren
Het optimistische en vredelievende verhaal van Europa, rijmt echter niet met het feit dat ten tijde van zijn oprichting er twee bloedige conflicten plaatsvonden op Europees grondgebied. Joegoslavië, dat tijdens de Koude Oorlog als het ware door twee magneten op zijn plek werd gehouden, kwam na het wegvallen van de Sovjet-Unie onder immense spanning te staan. Wat volgde was een implosie van het eeuwenoude grensgebied op de Balkan tussen West-, Ottomaans-, en Russisch-Europa.

Tegelijkertijd woedde in het Kaukasusgebergte, dat het grensgebied vormt tussen Turkije, Iran en Rusland, een bloedige oorlog in de regio Nagrno-Karabakh. Met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, werden de voormalige satellietstaten Georgie, Armenië en Azerbeidzjan onafhankelijk en daarmee kwam de Russische zuidflank in gevaar. De Kaukasus, net als de Balkan een mengelmoes van etniciteiten en religies, vormt de achterdeur naar het Europese achterland en is een plek waar al eeuwenlang wordt gestreden tegen overheersing.

Vandaag de dag zijn beide conflicten nog altijd actueel. Op de Balkan en in de Kaukasus ligt escalatie van spanningen ondanks de aanwezigheid van EU- en VN-vredesmachten nog altijd op de loer. In totaal kwamen gedurende een decennium, van 1991 tot 2001, in deze beide regio’s zeker 200.000 mensen om het leven door politiek geweld en sloegen miljoenen mensen op de vlucht. De massamoord in Srebrenica werpt nog immer een lange schaduw en blijft uiterst pijnlijke herinnering aan het feit dat de Europese Unie in zekere zin in bloed is geboren.

Ondanks deze gewelddadige episodes werden de nationale defensiebudgetten van de EU-lidstaten steeds verder teruggeschroefd. Er bestond op papier weliswaar een gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid, in de praktijk was de NAVO, lees de Verenigde Staten, de beschermheer geworden van het Europese grondgebied. Het waren de Verenigde Staten die uiteindelijk een einde maakten aan de conflicten in voormalig Joegoslavië. Dit optreden werd in Moskou gezien als een inbreuk van het Westen op de Russische invloedssfeer en de soevereiniteit van bondgenoot Servië.

Wanorde en depressie: de roerige jaren ’90
Als de jaren ’90 voor Europeanen de hemel waren, dan waren deze voor Rusland op zijn minst het vagevuur. Met het instorten van het communistische systeem maakte de economie een vrije val en verdween de invloedssfeer als sneeuw voor de zon. Een relatief goed georganiseerde maatschappij veranderde in een derdewereldland waar staatsinstituties tot op de grond waren afgebroken – met uitzondering van de inlichtingendiensten. Het BBP werd vrijwel gehalveerd, het aantal moorden steeg naar boven de 30.500 per jaar en de helft van de Russen leefde onder de armoede grens.

ruslandRussen die hoopten dat met het verdwijnen van de Sovjet-Unie een democratiseringsproces op gang zou komen kwamen bedrogen uit. In plaats daarvan ontstond onder president Boris Yeltsin een koninklijk presidentieel systeem met een hof van oligarchen en oud-KGB’ers. Zichtbaar worstelend met zijn gezondheid en een alcoholprobleem daalde de populariteit Yeltsin naar een historisch dieptepunt. Om een tweede termijn in het Kremlin veilig te stellen sloot Yeltsin een pact met de oligarchen. In ruil voor de verkoop van de staatsmedia- olie en- gasbedrijven aan de “familie,” zouden zij Yeltsin helpen de verkiezingen te winnen.

Het betekende een verdere uitholling van de al wankele democratie en de zoveelste ontgoocheling voor de gewone burger. Twee jaar later was de economische situatie zo bedroevend geworden dat Rusland failliet ging. In de autonome deelrepubliek Tsjetjenie grepen islamitische separatisten naar de wapens en pleegden bomaanslagen waarbij honderden Russen om het leven kwamen. Er werd gevreesd voor de Joegoslavisering van Rusland. In deze omstandigheden werd Vladimir Vladimirovich Poetin, op dat moment hoofd van de veiligheidsdienst FSB, benoemd tot minister-president en daarmee de facto opvolger van Yeltsin. In december 1999 trad Yeltsin onder grote druk af en vond de wisseling van de wacht plaats.

De Russische phoenix
Op de dag van zijn aantreden publiceerde Poetin het zogenaamde Millennium Manifest waarin hij de staat van zijn land analyseerde en zijn visie voor een nieuw Rusland uiteenzette. Enerzijds was de jammerlijke economische en maatschappelijke situatie volgens Poetin toe te schrijven aan de aard van het Sovjetsysteem. Anderzijds waren er ook fouten gemaakt in de transitie naar vrije markt en democratie. Volgens experts zou het minimaal vijftien jaar duren eer het BBP gelijk was aan dat van landen zoals Spanje en Portugal. Desondanks was het volgens Poetin te vroeg om Rusland af te schrijven als een grote mogendheid.

Om een welvarende toekomst tegemoet te gaan moest Rusland leren van zijn fouten en op een “eigen” organische manier hernieuwen. Dit hield in dat nieuwe waarden zoals vrijheid van meningsuiting, fundamentele politieke en universele waarden moesten worden gecombineerd met Russische traditionele waarden over patriotisme, het geloof in Rusland als grote mogendheid, een sterke centrale overheid en sociale solidariteit. Poetin zou er persoonlijk zorg voor dragen dat er voor autoritarisme en corruptie geen ruimte zou zijn. In plaats daarvan beloofde Poetin een “dictatuur van de wet.”

Poetins aanstelling ging gepaard met een enorme economische groei. Hoewel deze natuurlijk nooit eenzijdig het resultaat was van Poetins regeringsbeleid, ontstond er onder gewone Russen het idee dat er eindelijk iemand was die in staat was af te rekenen met de disfunctionele democratie. Waar voorheen met Yeltsin een incapabele alcoholist achter het roer stond, leek er nu met Poetin een capabele energieke leider te zijn die orde en stabiliteit bracht. Niet alleen in economisch en sociaal opzicht, maar ook door de “succesvolle” pacificatie van de Kaukasus. De prijs die het publiek hiervoor moest betalen was een stapsgewijze uitholling van de democratie.

ruslandZo werd democratie onder Poetin niet afgeschaft, maar door nepotisme, fusies en overnames van binnenuit uitgehold. Er ontstond langzamerhand een zogenaamde “managed democracy”, waarin verkiezingen de schijn van legitimiteit wekken. Nog meer dan zijn voorganger benoemde Poetin vertrouwelingen die bereid waren zijn wensen ten uitvoer te brengen. Dit ging in toenemende mate ten koste van de Doema die zijn rol als grondwettelijk contragewicht tegen het Kremlin niet meer kon uitoefenen. Tegelijkertijd kwamen oppositiepartijen en de vrije pers steeds verder in het gedrang.

Aanslagen van Tsjetjeense islamitische fundamentalisten in Moskou en Beslan creëerden een maatschappelijke samenhorigheid, deden onderlinge politieke verschillen overstijgen en wakkerden het Russische nationalisme aan. Door het “anders” zijn ten opzichte van het Westen te benadrukken gaf Poetin veel Russen hun gevoel van eigenwaarde terug. Om etnische Russen en Russisch-taligen buiten te rompstaat te beschermen, was het noodzakelijk een sterke krijgsmacht, afgebakende invloedssferen en nauwe banden met de voormalige Sovjetstaten te hebben. Een machtspolitiek waarvan de contouren begin jaren ’90 al vielen te onderscheiden in de zogenaamde Karakanov-doctrine.

Prelude naar confrontatie
Ruslands lijdensweg mocht economisch gezien dankzij de wonderbaarlijke groei ten einde zijn gekomen, internationaal gezien bleef het zichzelf als het ondergeschoven kind beschouwen. Met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie was het alsof er in Europa een magnetisch krachtenveld was weggevallen dat de NAVO en het Warschaupact decennia in balans had gehouden. Vanuit het Westen werd tijd en geld vrijgemaakt om de voormalige Sovjet Republieken te assisteren met hun “logische” ontwikkeling naar een constitutionele democratie, zodat zij op den duur onderdeel zouden worden van de EU en de NAVO. Non-gouvernementele organisaties (NGO’s), gesteund en gefinancierd vanuit het Westen, kregen de opdracht in deze transformatie te assisteren.

Waar deze ontwikkeling vanuit het Westen gezien werd als een logisch gevolg van het einde van de Koude Oorlog, zag men deze vanuit Moskou met lede ogen aan. In de jaren `90 was Rusland te zwak en verdeeld om een antwoord te bieden op deze Westerse aantasting van de Russische invloedssfeer. Zowel in Bosnië als Kosovo, waarin de Russen een rol wilden spelen, werd Moskou gedwongen om vanaf de zijlijn toe te kijken. Ondanks bezwaren tegen het NAVO-lidmaatschap van Polen, Tsjechië en Hongarije kon het Kremlin hier niets tegenin brengen. Het sentiment wat ontstond was dat Rusland zijn status als supermacht niet alleen was kwijtgeraakt door de malaise van de jaren ‘90, maar dat het Westen hier moedwillig aan had bijgedragen.

Dit wantrouwen werd verder versterkt door de zogenaamde kleurenrevoluties in Georgie (2003) en Oekraïne (2004). In beide landen waren protesten uitgebroken tegen de gekozen pro-Russische presidenten, Edoeard Sjevardnadze en Viktor Janoekovytsj. Volgens oppositiegroepen hadden zij de verkiezingen met intimidatie, fraude en omkoping gesaboteerd. Het Westen erkende de uitslagen als niet rechtsgeldig, hetgeen in Moskou werd gezien als buitenlandse bemoeienis in de interne aangelegenheden van soevereine staten. Onder grote internationale en interne druk moesten de pro-Russische kandidaten uiteindelijk het veld ruimen, ten faveure van pro-Westerse regeringen die zinspeelden op een eventueel lidmaatschap van de EU en de NAVO. Zij zagen dit min of meer als een garantie voor hun veiligheid, economische ontwikkeling en vrije democratisch een manier om Russische invloed te beperken.

Vanzelfsprekend werd deze ontwikkeling vanuit Moskou met argusogen gevolgd. Met de economische wind in de zeilen had Poetin meer ruimte om zich tegen een verdere uitbreiding van de EU, de NAVO en de plaatsing van een  raketschild in Oost-Europa te verzetten. Vooral dat laatste werd beschouwd als een onnodige verstoring van de  strategische pariteit. Voor Rusland was het essentieel om te voorkomen dat het nucleaire wapenarsenaal – het belangrijkste afschrikkingsmiddel en kostbaarste erfenis van de Sovjet-Unie – aan waarde zou inboetten. Daarnaast werd de privatisering van de olie- en gasbedrijven door Poetin ongedaan gemaakt en oligarchen zoals Michail Chordokovsky buiten spel gezet, zodat de inkomsten uit de energiesector, het kloppend hart van de Russische economie, maximaal kon worden gebruikt om de staat te versterken.

The Empire Strikes Back
Terwijl het Westen in 2008 vrijwel volledig was gefocust op de internationale strijd tegen terreur in Afghanistan en Irak, brak er in Zuid-Ossetië een gewapend conflict uit tussen Rusland en Georgie. De precieze aanleiding en motieven voor dit korte conflict waren uiterst complex, maar de boodschap die Rusland ermee gaf was helder. Moskou zou een verdere uitbreiding van de NAVO en aantasting van de invloedssfeer niet toestaan en was bereid om etnische Russen waar noodzakelijk gewapenderhand te beschermen. Een tactiek waarmee Moskou het aantal etnische Russen “kunstmatig” vergrootte, was om staatsburgerschap te verlenen aan burgers van aangrenzende landen. Met de belofte van pensioenen en werkvergunningen werden inwoners van Abchazië, Ossetië en de Baltische Staten aangespoord om een Russisch paspoort aan te vragen.

In het Westen was er verbijstering over het ruslandoptreden van Rusland. De veronderstelling dat Rusland noch bij machte noch bereid was dergelijke risico’s te nemen, bleek een grove misrekening. De Georgische ambitie lid te worden van de EU en NAVO leek op papier een garantie voor veiligheid, maar in de praktijk gaven beide organisaties niet thuis en kon Rusland ongehinderd zijn tanden laten zien. De de facto annexatie van Zuid-Ossetie betekende een waterscheiding in de Russische buitenlandse politiek van na de Koude Oorlog.

Tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie oefende de huidige Russische Federatie bijna volledige controle uit op het grenslanden met het schiereiland Europa. Enerzijds plukte Moskou hier de economische en industriële voordelen van; anderzijds was men ook verantwoordelijk voor om de welvaart te verdelen zodat de bufferstaten in het blok bleven.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie kon er geen directe controle meer worden uitgeoefend en zocht Poetin naar alternatieven om deze op een andere manier veilig te stellen. Dit leidde tot het idee van indirecte controle, waarbij voormalige Sovjet-staten als Wit-Rusland, Kazachstan, de Centraal-Aziatische republieken en delen van Oost-Oekraïne onderdeel zijn van een Euraziatische Unie, met Moskou als de primus inter pares. Waar Moskou een hernieuwd zelfvertrouwen had gevonden, leek dit in Europa tot een dieptepunt te zijn gezonken.

Crisis
De financiële crisis die in de herfst van 2008 uitbrak was de eerste economische beproeving sinds het Verdrag van Maastricht en tastte de Europese eenheid ernstig aan. Wat begon als een hypotheek/bank-crisis in de Verenigde Staten groeide door de sterke interdependentie en de gemeenschappelijke munteenheid uit tot een nationale schuldencrisis. Om deze het hoofd te bieden werden de economisch zwakkere landen (Griekenland en Spanje) door de economisch sterkere lidstaten gedwongen om verregaande bezuinigingen door te voeren. Deze aanpak raakte in het bijzonder de middenklasse en ondermijnde zo het publieke vertrouwen in de Europese Unie als supranationale garant voor vrede en welvaart.

De bestrijding van de crisis kreeg door de complexe verhoudingen binnen de EU een uitgesproken nationaal karakter. Immers, wat in het economische belang was van Duitsland, was niet in het belang van Griekenland en vice versa. Het leverde een golf aan anti-Europees sentiment op. In de nationale- en Europese verkiezingen die volgden, wonnen populistische en nationalistische anti-integratiepartijen vrijwel overal terrein en kwam het politieke midden onder druk te staan. Op Europese defensie- en inlichtingendiensten budgetten, werd door de crisis nog verder bezuinigd. Relatief gezien gaf Nederland in 2014 minder geld uit dan in de tijd van het Gebroken Geweertje vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

Uiteraard werd ook Rusland door de crisis getroffen, maar waar Europa een diversiteit kende die niet kon worden overwonnen, had Rusland op zijn beurt een homogeniteit die het makkelijker maakte om de crisis aan te pakken. Bovendien waren Russen wel wat gewend. In het Kremlin, waar Poetin en minister-president Dimitri Medvedev van stoel waren gewisseld, zag men deze ontwikkelingen als een mogelijkheid om een assertiever buitenlands beleid te voeren. Een manier waarop dit gebeurde was om met energiepolitiek de lidstaten van de EU uit elkaar te drijven. Vanwege de vele olie- en gaspijplijnen die door Oekraïne richting Europa liepen speelde dit grensland tussen het Europese schiereiland en het achterliggende plateau een sleutelrol.

De strijd om Oekraïne
Enkele jaren na de Oranje Revolutie wonnen de autoritaire krachten in Oekraïne weer terrein. De persvrijheid nam verder af, terwijl het land op de indexlijst van corrupte landen steeg. Economisch gezien ging het land ook bergafwaarts. Het begrotingstekort liep ernstig op tot op het punt dat de regering van de pro-Russische Victor Janoekovytsj zijn hand moest op houden bij het Internationaal Monetair Fonds voor een lening van 15 miljard dollar. De voorwaarden voor het afsluiten de lening waren echter dusdanig ingrijpend, dat Janoekovytsj vreesde dat deze zijn herverkiezing in de weg zouden staan. De andere logische optie was om zich tot Moskou te wenden, maar niet als dat een totale afhankelijkheid zou inhouden.

Zo balanceerde Oekraïne voor de oplossing van zijn problemen tussen Europa en Rusland om uit beide relaties het maximale voordeel te halen. Al snel bleek dat deze politiek geen kans van slagen had, toen Oekraïne min of meer werd gedwongen tussen twee onverenigbare opties te kiezen. Enerzijds bood Europa via het zogenaamde Oostelijk Partnerschap een vrijhandels- en associatieovereenkomst aan. Anderzijds wilde Rusland dat Oekraïne onderdeel zou uitmaken van de Euraziatische Economische Unie. Beide aanbiedingen hadden hun voor- en nadelen. Zo eiste Brussel in ruil voor een steunpakket democratische en economische hervormingen, hetgeen de positie van Janoekovytsj zou verzwakken. Terwijl anderzijds Moskou een lage gasprijs beloofde, maar Oekraïne daarvoor moest erkennen dat het onderdeel was van de invloedssfeer van het Kremlin; hetgeen een inbreuk betekende op de soevereiniteit

Na eindeloos uitstel ging Oekraïne medio 2013 akkoord met de ondertekening van het vrijhandels- en associatieverdrag van het Oostelijk Partnerschap, dat in november in Vilnius bijeen kwam. Een week voor de bijeenkomst maakte de Oekraïense regering een ommezwaai en zei het de ondertekening van het verdrag tot nader order te hebben opgeschort. Er was 20 miljard dollar aan leningen nodig om een faillissement te voorkomen. Waar de EU 610 miljoen bood, gaf Rusland aan bereid te zijn 15 miljard te lenen en daarnaast een korting op de gasprijs. Indien Oekraïne niet met dit laatste voorstel akkoord zou gaan, zou Moskou economische sancties opleggen.

timmermansUit protest tegen deze gang van zaken ging de Oekraïense bevolking en masse de straat op. Net als in 2004 bezetten duizenden mensen het Onafhankelijkheidsplein in Kiev, dat voor de gelegenheid werd omgedoopt in het “Euro-Majdan”. Achter het pro-EU protest, waaraan ook Europese en Amerikaanse politici deelnamen, stak ook een afkeer van de corruptie, nepotisme en economische malaise onder Janoekovytsj. De protesten verspreidden zich naar de rest van het land en zijn harde optreden jegens de demonstranten bracht een escalatie teweeg die het land op de rand van een burgeroorlog bracht. Eind februari 2014 werd een compromis bereikt dat onder de Ministers van Buitenlandse Zaken van Polen, Frankrijk en Duitsland was uitonderhandeld.

De democratische grondwet van 2004 werd hersteld en de weg vrij gemaakt voor hervormingen en nieuwe verkiezingen. Tegen de nog zittende Janoekovytsj werd een ontslagprocedure gestart, maar voordat deze daadwerkelijk gestalte kreeg vluchtte hij naar Rusland. Moskou beschouwde deze machtswisseling als een door het Westen gesteunde staatsgreep en dreigde met economische sancties. Om te voorkomen dat vitale geopolitieke belangen werden geschaad, bezette Rusland de Krim, waar de Russische Zwarte-Zee vloot voor anker lag. Na het neerhalen van vlucht MH-17 vanuit door separatisten gecontroleerd gebied volgde een proces van zwaarder wordende Westerse sancties en Russische tegenmaatregelen.

Een steen op de maag
De bezetting van de Krim deed Westerse leiders denken aan de Annschluss van Oostenrijk en Sudetenland bij “Groot-Duitsland” in 1938. President Barack Obama veroordeelde de actie scherp en sprak dat Rusland “aan de verkeerde kant van de geschiedenis stond”. Premier Mark Rutte stelde later dat er in de “21ste eeuw geen plaats meer is om met geweld de grenzen op het Europese continent te veranderen”. Bondskanselier Angela Merkel vroeg zich hardop af of Poetin niet in een andere wereld leefde. De Koude Oorlog was terug, zo leek het. De ironie wil echter dat het volgens Poetin juist de Europeanen waren, die sinds het einde van de Koude Oorlog in een andere wereld hadden geleefd.

In Europa verkeerde men in de veronderstelling dat machtspolitiek tot het verleden behoorde. Men had zich volledig verkeken op het sentiment dat de politiek van gestage uitbreiding van de EU en NAVO in het Kremlin teweeg had gebracht. In zijn rede na het succesvolle referendum van de Krim om opgenomen te worden in de Russische Federatie wees Poetin het Westen hier nog eens fijntjes op. Daarbij was de bereidheid van Poetin om Russische belangen te verdedigen zwaar onderschat. De gestage uitbreiding van de EU en de NAVO en de plaatsing van een raketschild veroorzaakten een reflex die past in het lange historische beeld van Rusland onder leiding van sterke leider met een patriottistische ideologie die de invloedssfeer beschermd.

rusland

Bij het idee van Poetin als de sterke man van een groots Rusland moet echter wel een kanttekening worden geplaatst. Hoezeer hij, en vele Russen met hem, ook geloven in Rusland als grote mogendheid, is de realiteit dat deze feitelijk niet onderbouwd wordt door een concurrerende economie en een innovatieve productie industrie. In plaats hiervan is de Russische begroting afhankelijk van de uiterst volatile olieprijs. Bovendien is Rusland niet Poetin en Moskou niet Rusland. Poetin moet altijd rekening houden met dissidenten en interne weerstand tegen zijn bewind.

Geografie dicteert dat er altijd spanningen zullen bestaan in het grensgebied tussen de EU en Rusland. De huidige situatie moet dan ook niet worden beschouwd als een geheel nieuwe, maar als onderdeel van een langdurige  confrontatie die na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie op een laag pitje kwam te staan. Ondanks fasen waarin tegenstellingen naar de achtergrond waren gedreven en er sprake was van samenwerking tussen het Westen en Rusland bleef deze confrontatie – zeker voor wat de Russen betreft – dus altijd bestaan. Er is geen IJzeren Gordijn neergedaald zoals Churchill sprak, maar de recente spanningen in Georgie en Oekraïne hebben de breuklijnen tussen het Europese schiereiland en het achterland weer open en bloot gelegd.

Europa mocht rijk en vrij zijn, tegelijkertijd was zij verdeeld en zwak. Door de complexe bestuurlijke aard van de EU en de tegenzin om nationale soevereiniteit af te dragen aan Brussel was (en is) de EU niet in staat om op belangrijke dossiers een coherent financieel, buitenland-, veiligheid- en defensiebeleid te voeren. De Griekse crisis, de vluchtelingenstroom uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten, de groeiende anti-EU partijen en het aanstaande Britse referendum zijn als een betonrot die de fundamenten van Brussel aantast. De bouw van het Europese Project staat stil. Het optimisme over wat Europa kan betekenen voor de gewone man is tot een zeer laag peil gedaald. Poetin profiteert hier optimaal van en gebruikt de verdeeldheid in zijn voordeel.

Wil Europa als politieke entiteit tegenwicht bieden aan Rusland dan zal het als één blok moeten optreden. Rusland zou hierin best eens de bindende factor kunnen zijn. Daarvoor zijn verregaande hervormingen in Brussel noodzakelijk en moet het Europeaan “zijn” in alle lidstaten worden omarmd. Met andere woorden, Europa zal eerst zichzelf moeten veroveren. Wil Europa daadwerkelijk economisch en militair integreren dan moet eigenbelang opzij worden gezet. Zolang dit niet lukt en lidstaten niet bereid zijn om welvaart en soevereiniteit op te offeren voor “echte” veiligheid blijft het Europese Project onvoltooid en liggen de ambities van het Verdrag van Maastricht als een steen op de Europese maag.

Meer weten?

Lezen:
Friedman, George, Flash Points: the emerging crisis in Europe (Londen 2015).
Jansen, Marc, Grensland: een geschiedenis van Oekraïne (Amsterdam 2014).
Judah, Ben, Fragile Empire: how Russia fell in and out of love with Vladimir Putin (Londen 2014).
Kaplan, Robert D., The Revenge of Geography: what the map tells us about coming conflicts and the battle against fate (New York 2012).
Wijk, Rob de, Machtspolitiek (Amsterdam 2014).
Kijken:
2Doc, Rusland, Poetin en het Westen. Vierdelige serie over machtsperiode van Vladimir Poetin vanaf zijn aantreden in 2000 tot 2012. In augustus 2015 door de VPRO uitgezonden.
VPRO Buitenland, Grensland. Achtdelige reisserie van Jelle Brandt Corstius over de grenslanden tussen Rusland en Europa.

Mijn dank voor het schrijven van dit stuk gaat uit naar Friso Bonga en Y.

Reacties

Reacties

3 REACTIES

  1. Het gene wat verantwoordelijk is voor de puinhoop nog sterker maken als oplossing?
    Beter uit de unie en de Nederlandse natiestaat opheffen.

Geef een reactie